Aan de rand van Uikhoven, in een landschap dat eeuwenlang door de Maas werd gevormd, herinnert deze indrukwekkende installatie aan een andere kant van het dorpsverleden. Tussen de velden, de rivier en de vertrouwde dorpsstraten maakte ook de grindnijverheid deel uit van het Maaslandse landschap. De foto toont een geheel van hoge metalen constructies, transportbanden, trechters en werkplatformen. Het is een beeld van een wereld waarin zand en grind, ooit door de Maas afgezet, werden verwerkt tot grondstoffen voor de bouw. De installatie geeft een indruk van de schaal waarop dat werk in de loop van de twintigste eeuw werd uitgevoerd.
Foto: Jos Pruissen
Grind uit de bedding van de Maas
Wie vandaag door de Maasvallei wandelt, ziet een landschap van dorpen, akkers, water en groene oevers. Onder die bodem ligt een veel ouder verhaal verborgen. Gedurende zeer lange perioden voerde de Maas zand, grind en andere gesteenten mee. Wanneer de kracht van het water afnam, bleven die materialen achter. Zo ontstonden in de Maasvallei uitgestrekte grindlagen. Voor de mensen uit de streek waren die stenen geen onbekend verschijnsel. Maaskeien werden al eeuwenlang op kleine schaal verzameld en gebruikt, onder meer voor wegen en gebouwen. Op sommige plaatsen lagen de grindlagen dicht genoeg onder de oppervlakte om ze betrekkelijk gemakkelijk te bereiken. In de twintigste eeuw veranderde de winning van karakter. De vraag naar zand en grind nam toe en de ontginning gebeurde steeds meer met machines. Tussen ongeveer 1920 en 1960 werd op veel plaatsen langs de Gemeenschappelijke Maas grind uit de rivierbedding gehaald. Vooral na de Tweede Wereldoorlog werd de winning sterk opgevoerd. Later verschoof een deel van de ontginning naar de gronden langs de rivier.
Een installatie vol bedrijvigheid
Op de foto gaat de aandacht meteen naar de hoge centrale constructie. Van daaruit lopen transportbanden in verschillende richtingen. Onder de installatie staan grote trechters, waarin materiaal kon worden opgevangen. Het geheel vormt een indrukwekkend netwerk van staal, steunbalken en loopbruggen. In een grindverwerkingsinstallatie werd het aangevoerde materiaal doorgaans gewassen en op korrelgrootte gesorteerd. Transportbanden brachten het zand en grind naar verschillende onderdelen van de installatie; zeven en trechters hielpen om de fracties van elkaar te scheiden. Zo kon het materiaal verder worden gebruikt voor onder meer beton, wegen en andere bouwwerken. De precieze werking van ieder zichtbaar onderdeel op deze foto is zonder technische gegevens van de installatie niet met zekerheid vast te stellen. Het terrein op de voorgrond ligt er op het moment van de opname rustig bij. Er zijn geen werknemers duidelijk herkenbaar. Toch roept de foto het werk op dat bij zo’n bedrijf hoorde: machines bedienen, installaties onderhouden, materiaal controleren en zorgen dat zand en grind hun bestemming bereikten. Achter de grote constructie ging een dagelijkse wereld van vakkennis en handenarbeid schuil.
Uikhoven en de grindbedrijven
Uikhoven was van oorsprong een landbouwersdorp, nauw verbonden met de Maas en de omliggende gronden. Naast die landelijke geschiedenis kreeg ook de grindwinning een plaats in het dorpsleven. De namen van grindbedrijven en grindplassen bleven voor veel inwoners herkenbare begrippen. Uit een parlementair document uit 1980 blijkt dat NV Komatco en NV Van Roosmalen toen in Uikhoven gevestigd waren. Een latere inventaris van grindbedrijven noemt daarnaast onder meer de Mineraalbewerkingsindustrie en NGM-NP in Uikhoven. Welke onderneming precies op deze foto te zien is, kan op basis van de beschikbare informatie niet betrouwbaar worden vastgesteld. Hoe sterk de grindontginning met het dorp verbonden was, blijkt ook uit de naam van een plaatselijk feest. Volgens een herinnering van Roger Aelbers kregen de Kiezelfeesten hun naam omdat er in Uikhoven grind werd ontgonnen. Zo vond een grondstof uit de Maasvallei zelfs haar weg naar het verenigingsleven van het dorp.
Een landschap dat veranderde
De grindwinning bracht grondstoffen voort die elders hun weg vonden naar de bouw, maar ze liet ook zichtbare sporen achter in het Maaslandse landschap. Waar zand en grind werden uitgegraven, ontstonden op verschillende plaatsen diepe plassen. Uiterwaarden en landbouwgronden veranderden van uitzicht en gebruik. Niet elke grindplas bleef bestaan. In een bijdrage in het LIKONA-jaarboek wordt beschreven dat onder meer de plas Uikhoven-Komatco werd opgevuld met baggerspecie afkomstig van de verbreding van het Albertkanaal. Het is een voorbeeld van hoe een plaats na de ontginning opnieuw kon veranderen. De invloed op landschap en natuur leidde ook tot vragen over de toekomst van de grindwinning. In Vlaanderen werd in 1993 een grinddecreet opgesteld om de winning af te bouwen. De geschiedenis van het Maasgrind gaat daardoor niet alleen over nijverheid en grondstoffen, maar ook over de manier waarop de streek met haar rivier en open ruimte is omgegaan.
Een herinnering aan een werkend Maasland
Deze foto van de grinderij toont geen dorpsstraat of herkenbare kerk, maar een landschap van staal en machines. Toch hoort ook dat beeld bij het verleden van Uikhoven. Het vertelt over een tijd waarin de rijkdom onder de Maaslandse bodem op grote schaal werd benut en waarin de rivier, ook buiten haar bedding, het leven in de streek mee vormgaf. De transportbanden, trechters en hoge constructies herinneren aan een wereld die voor wie er werkte of in de buurt woonde deel uitmaakte van het dagelijkse uitzicht. Voor latere generaties is de foto een uitnodiging om dat minder bekende industriële verleden opnieuw te bekijken: een stukje Uikhoven waarin de geschiedenis van de Maas, het landschap en het werk samenkomen.
X
Geen opmerkingen:
Een reactie posten