"DE STORMVOGEL", IN WEER EN WIND

Update

Hoog boven de akkers van het oude Boorsheim stond De Stormvogel als een trouwe wachter over het Maasland. Rond de molen lagen korenvelden, aardappelakkers, bietenland en vochtige weiden. Knotwilgen bogen mee met de westenwind, leeuweriken stegen zingend boven het graan en zwaluwen scheerden laag wanneer regen naderde. Koeien graasden achter eenvoudige afrasteringen, kippen scharrelden bij de boerderijen en boven de molenberg kon soms een torenvalk bijna onbeweeglijk in de lucht blijven hangen. De geschiedenis van deze plek reikt veel verder terug dan de stenen molen die wij vandaag kennen. Reeds in 1616 werd het omliggende gebied aangeduid als het “Windmolenveld”. Hier stond oorspronkelijk een houten banmolen van de heren van Rekem. De inwoners van Boorsem, Rekem en Uikhoven waren voor het malen van hun graan lange tijd aan deze molen gebonden. Na brand, oorlog en herbouw verrees in 1711 opnieuw een houten windmolen. Toen die in 1858 afbrandde, liet molenaar Pieter Eyckelberg op dezelfde plaats een stevige, ronde stenen korenmolen bouwen. Hij gaf hem de krachtige naam De Stormvogel. Het werd een bovenkruier en bergmolen: alleen de kap met de wieken werd naar de wind gedraaid, terwijl de stenen romp vast op zijn molenberg bleef staan. Binnen was de molen een wereld van hout, steen, meel en beweging. Via steile houten trappen bereikte men de maalzolder, steenzolder en luizolder. Wanneer de wind gunstig stond, kwamen de grote maalstenen op gang. Het kraken van de balken, het ritmische slaan van het gangwerk en het zachte suizen van het meel vormden samen de stem van de molen. Zakken graan werden met het luiwerk naar boven gehesen. Beneden wachtten boeren op hun gemalen rogge, tarwe of boekweit. Het meel ging mee naar huis, waar het brood van werd gebakken dat dagelijks op tafel kwam.

De laatste beroepsmolenaar

De man die onlosmakelijk met De Stormvogel verbonden bleef, was Martin Gielen (1907–1991). Hij stamde uit een echte molenaarsfamilie uit het Nederlandse Wessem. Vijf van de zes zonen uit het gezin werden molenaar. Martin leerde het vak op verschillende wind- en watermolens in Nederlands-Limburg. In 1931 kwam hij naar Boorsem; enkele jaren later werd hij eigenaar van De Stormvogel. Hij zou er de laatste beroepsmolenaar worden. Gielen kende iedere balk, kam en molensteen. Hij wist aan het trekken van de wolken en het ruisen van de bomen hoeveel wind eraan kwam. Een molenaar moest niet alleen kunnen malen. Hij was ook timmerman, werktuigkundige, zeilmaker en weerman. Te weinig wind betekende wachten; te veel wind kon de molen beschadigen. Bij buien moesten de zeilen tijdig worden verminderd en bij storm moesten de wieken veilig worden vastgezet. Omstreeks 1934 kwam er een elektrische hamermolen van de Maastrichtse firma Lucien Koppen. Daardoor kon ook bij windstilte worden gemalen. Het betekende echter eveneens dat de traditionele windmolen economisch steeds minder onmisbaar werd. Vrachtwagens, grotere maalderijen en nieuwe landbouwmachines veranderden het eeuwenoude samenspel tussen boer, wind en molen. 

Van zwart naar wit

Oorspronkelijk had de stenen romp een opvallend zwart, geteerd uiterlijk. Die teerlaag beschermde het metselwerk tegen slagregen en vocht. Rond 1963 werd de donkere molen wit geschilderd. Volgens de plaatselijke overlevering gebeurde dit zodat koning Boudewijn de molen beter kon zien vanuit zijn buitenverblijf Friedheim in Opgrimbie, waar hij samen met koningin Fabiola verbleef. De witte romp lichtte voortaan boven de velden op en werd bij helder weer een herkenbaar baken in het landschap. Dat koning Boudewijn werkelijk om de witte kleur vroeg, wordt in de erfgoedbronnen voorzichtig omschreven als “naar verluidt”. Het is dus een sterke lokale overlevering, maar geen volledig bewezen koninklijk bevel. Over een persoonlijk verzoek van koningin Fabiola bestaat geen betrouwbare bevestiging. Toch blijft het een mooi verhaal: de donkere werkmolen van de boeren werd een witte verschijning die zelfs vanuit het koninklijke domein zichtbaar zou zijn geweest. Het nieuwe uiterlijk bracht de molen helaas geen voorspoed. Op 24 augustus 1963 brak door metaalmoeheid een van de roeden. Een jaar later, op 29 mei 1964, werd De Stormvogel beschermd als monument. Wat volgde was een lange en frustrerende strijd van dossiers, aanbestedingen, stijgende kosten en uitgestelde werkzaamheden.

Een molenaar die niet langer wachtte

Na bijna tien jaar briefwisseling had Martin Gielen genoeg van het wachten. Begin jaren zeventig nam hij het lot van zijn molen zelf in handen. Hij kocht tien eiken bomen en begon aan een uitzonderlijk herstelwerk. De asbalk, de korte en lange spruitbalken en de zolders werden vernieuwd. Op de grond timmerde hij een nieuwe kap met een diameter van ongeveer zes meter. In oktober 1973 werd die kap op de romp gehesen en met donkerrode roofing bedekt. Een nieuwe roede werd besteld bij de firma Derckx uit de omgeving van Wessem. Dat werk vertelt misschien nog meer over de molenaar dan een officieel huldebetoon. Waar administraties aarzelden, zaagde, mat en timmerde Gielen verder. De Stormvogel was voor hem geen levenloos monument. Het was zijn werktuig, zijn beroep en een deel van zijn familiegeschiedenis. In 1980 ontving hij het zilveren ereteken van Laureaat van de Arbeid.

Het verdwijnende Molenveld

In de jaren zeventig bevond De Stormvogel zich op een kantelpunt. De oudere inwoners herinnerden zich nog boeren die met paard en kar graanzakken naar de molen brachten. Op de akkers werd geploegd, gezaaid en geoogst volgens het ritme van de seizoenen. Na een natte winter lagen de veldwegen vol modder en karsporen. In de zomer hing stof boven het land en rook men gemaaid gras, graan, mest en warme aarde. Tijdens de oogst klonken stemmen over de velden en werd onder een boom of tegen een korenschoof de boterham opgegeten. Maar de stilte begon langzaam te verdwijnen. Paarden maakten plaats voor tractoren; kleine percelen werden samengevoegd en hagen verdwenen om grotere machines doorgang te geven. Langs de veldwegen verschenen woningen, loodsen, elektriciteitspalen en nieuwe aansluitingen. De smalle landweg werd breder en drukker. Waar vroeger vooral een boerenkar, fietser of kudde passeerde, reden steeds meer personenwagens en vrachtwagens. De Stormvogel zag het onbebouwde landschap veranderen in een woon- en verkeersomgeving. De molen, ooit het economische middelpunt van het veld, werd een herinnering tussen de oprukkende bebouwing. Het geluid van maalstenen en wieken verstomde geleidelijk onder het geraas van motoren. Toch bleef zijn witte romp boven alles uitsteken, alsof hij weigerde zijn plaats in het landschap prijs te geven. Wanneer de avond over Boorsem viel, streek het laatste zonlicht langs de witte muren. De schaduwen van de wieken lagen lang over de molenberg. In de verte klonk een hond, een tractor keerde terug naar het erf en boven de velden verzamelden de kraaien zich voor de nacht. 

X

LANAKEN (TOEN LANAEKEN) – DE PANNESTRAAT, TOEN HET BOERENLEVEN NOG DE STRAAT BEPAALDE

Updated en ingekleurde foto

Deze sfeervolle opname brengt ons terug naar de oude Pannestraat in Lanaken – op oude documenten en prentkaarten toen geschreven als Lanaeken. De Pannestraat behoorde tot de oudste straten van het dorp. Hier stonden de kleine boerderijen en eenvoudige arbeiderswoningen vrijwel naast elkaar. Achter de bakstenen gevels lagen stallen, schuren, moestuinen en kleine weiden. Midden op de onverharde zandweg poseert een groep bewoners voor de fotograaf. Twee vrouwen staan er met enkele kinderen, gekleed in eenvoudige dagelijkse werkkleding. Verderop keert een vrouw met twee koeien terug naar huis, terwijl andere kinderen nieuwsgierig vanop een veilige afstand toekijken. Voor hen was de komst van een fotograaf nog een gebeurtenis die bijna de hele straat naar buiten lokte. De koeien werden dagelijks van de stal naar een nabijgelegen weide gebracht en later weer teruggehaald om gemolken te worden. Omdat dieren gewoon over de openbare weg liepen, bleef er regelmatig mest achter. De bijgeleverde oude beschrijving vertelt dan ook zonder omwegen dat de Pannestraat tot enkele decennia geleden nog geregeld “bezaaid was met koeienvlaaien”. Wat vandaag vreemd of hinderlijk zou lijken, was toen een vertrouwd onderdeel van het dorpsleven. Ook de straat zelf vertelt haar verhaal. Er waren nog geen trottoirs, riolering of asfaltverharding. De zanderige rijweg liep tot tegen de gevels en vertoonde sporen van hoeven, karrenwielen en dagelijks gebruik. De diepe huizen, lage stallen, verweerde pannendaken en houten luiken tonen hoe wonen en boeren hier nauw met elkaar verbonden waren. Zelfs midden in het dorp behield Lanaeken nog lange tijd het uitzicht en ritme van een landbouwgemeenschap. Lanaken kent een bijzonder oude bewoningsgeschiedenis. De plaats werd al in 1106 als Lodenaken vermeld en maakte vanaf de middeleeuwen deel uit van de heerlijkheid Pietersheim. Pas tijdens de twintigste eeuw veranderde het dorp steeds sneller door nieuwe wegen, moderne woningen en de groeiende invloed van industrie en mijnbouw. Het landelijke straatbeeld van de Pannestraat verdween daardoor geleidelijk. Deze foto is daarom meer dan een eenvoudig groepsportret. Ze bewaart een verdwenen stukje Lanaeken: een tijd waarin kinderen op straat speelden, koeien tussen de huizen werden voortgedreven en het dagelijkse leven zich afspeelde tussen boerderij, zandweg en stal. Een vertrouwd dorpsbeeld dat ooit heel gewoon was, maar vandaag tot het waardevolle geheugen van Lanaken behoort.

X

LANAKEN (TOEN LANAEKEN) - OUDE HOEVE

Updated en ingekleurde versie

Deze oude hoeve in Lanaken herinnert aan een tijd waarin wonen en boeren nog onder één lang dak verenigd waren. Achter de verweerde bakstenen gevel bevonden zich niet alleen de woonvertrekken, maar ook de stal, de schuur en de opslagplaatsen voor het wintervoer. De brede houten poorten boden toegang tot het landbouwgedeelte, terwijl de kleinere vensters vooraan licht brachten in de eenvoudige woonkamers.

Opvallend is dat de woning met haar zijgevel naar de straat werd gebouwd. Dit was een overblijfsel uit de Franse tijd. In 1798 werd in onze gewesten, die toen bij Frankrijk waren ingelijfd, een belasting ingevoerd op het aantal buitendeuren en vensters. Ook na de Franse periode bleef het aantal deuren en ramen nog enige tijd gelden als een zichtbaar teken van welstand waarop belasting werd geheven. Door de smalle zijgevel naar de straat te richten, bleven daar minder belastbare openingen zichtbaar. Deze verklaring wordt vaak verbonden met oude woningen uit die periode, al kunnen ook de vorm van het perceel en de indeling van het boerenbedrijf een rol hebben gespeeld.

Ook het hoge, langgerekte zadeldak vertelt een stukje van de geschiedenis. Het zogenaamde aandak aan de zijgevel verraadt dat de hoeve vroeger waarschijnlijk met stro was gedekt. Later werd het brandbare en onderhoudsgevoelige stro vervangen door donkere, gebakken dakpannen. De zware schoorstenen wijzen op de vroegere haarden die het woonhuis verwarmden en waarop dagelijks werd gekookt.

Voor de gevel zien we een eenvoudig bankje, een zandige binnenplaats en landbouwgereedschap tegen de muur. Alles ademt het sobere boerenleven van weleer: lange werkdagen op het veld, dieren in de aangrenzende stal en ’s avonds rust bij het haardvuur. De sporen van kalk rond sommige ramen, de ongelijke bakstenen en het verweerde hout tonen hoe de hoeve doorheen verschillende generaties werd hersteld en aangepast.

Deze foto bewaart dan ook meer dan alleen het beeld van een oude boerderij. Zij toont een bijna verdwenen stukje landelijk Lanaken, toen het leven zich afspeelde rond erf, akker en stal en elke steen van de hoeve verbonden was met het dagelijkse werk van een landbouwersgezin.

X

EISDEN-STATIE – SPOREN VAN HET MIJNVERLEDEN

Updated

Deze sfeervolle opname toont het spoorwegterrein van Eisden in de nadagen van de Limburgse steenkoolnijverheid. Links staat de imposante diesellocomotief 6295 van de NMBS, terwijl rechts een kleinere rangeerlocomotief en enkele spoorwegarbeiders te zien zijn. De locomotief behoorde tot de bekende reeks 62, gebouwd tussen 1961 en 1966 voor reizigers- en goederentreinen op niet-geëlektrificeerde spoorlijnen.

Eisden-statie lag aan spoorlijn 21B tussen As en Eisden-Mijn. De lijn werd in het begin van de jaren twintig aangelegd om de mijn met het Belgische spoorwegnet te verbinden. Het sobere station, gebouwd in 1926, diende niet alleen voor het vervoer van steenkool, maar bracht dagelijks ook talrijke mijnwerkers naar hun werk.

Op de foto lijkt locomotief 6295 klaar te staan voor een nieuwe opdracht, terwijl het personeel tussen de wissels zijn werk verricht. Het gele rangeertoestel werd gebruikt om wagons op het mijnterrein te verplaatsen en treinen samen te stellen. Het geheel herinnert aan een tijd waarin het gedreun van dieselmotoren, het geknars van wagons en het geluid van werklieden onafscheidelijk verbonden waren met Eisden.

Het reizigersverkeer werd op 29 mei 1983 stopgezet. De laatste trein met steenkool vertrok op 18 december 1987 richting de cokesfabriek van Marchienne-au-Pont. Daarmee kwam een einde aan een belangrijk hoofdstuk uit de geschiedenis van Eisden en zijn mijn.

Wat overbleef, waren stille sporen, verlaten gebouwen en herinneringen aan duizenden mijnwerkers. Deze foto bewaart nog één ogenblik waarop Eisden-statie leefde — een tastbare herinnering aan het harde werk, de steenkool en de spoorwegen die het Maasland mee vormgaven.

X

EISDEN-STATIE "POORT NAAR DE MIJN"

Updated

Deze sfeervolle foto, vermoedelijk uit de jaren vijftig, toont de statie van Eisden met op de achtergrond de indrukwekkende mijnterril. Voor het eenvoudige stationsgebouw staan enkele reizigers, fietsen en een personenwagen. Het was een vertrouwd beeld in een tijd waarin de trein nog het dagelijkse ritme van de mijnstreek bepaalde. De statie werd in 1926 gebouwd langs spoorlijn 21B tussen As en Eisden. Ze diende niet alleen voor het vervoer van steenkool, maar bracht ook dagelijks talrijke mijnwerkers uit de omliggende dorpen naar de mijn Limburg-Maas. De spoorlijn werd later doorgetrokken tot aan de scheepswerf langs de Zuid-Willemsvaart. Achter het station verhief zich de zwarte steenberg, opgebouwd uit het gesteente dat samen met de kolen uit de diepe Limburgse ondergrond naar boven kwam. Zo stonden de statie, de spoorlijn en de terril allemaal in dienst van dezelfde onderneming die Eisden tientallen jaren lang werk, welvaart en een geheel nieuw dorpsleven bracht. In 1983 verdween het reizigersverkeer. Op 18 december 1987 vertrok vanuit Eisden de laatste trein met steenkool. Daarmee viel het doek over een belangrijk hoofdstuk uit de Limburgse mijngeschiedenis. Wat bleef, is de oude statie: een stille herinnering aan de tijd van fluitende locomotieven, wachtende mijnwerkers en lange kolentreinen die door het Maasland reden.

X

GENK – DE FEESTELIJKE OPENING VAN SHOPPING 1, 1968

Updated

Op woensdag 28 augustus 1968, klokslag negen uur, begon voor Genk een nieuw hoofdstuk. Die ochtend opende Shopping 1 zijn deuren: het eerste echte overdekte shoppingcenter van België, gebouwd naar het voorbeeld van de grote Amerikaanse winkelcentra. Voor Limburg was het een ongekend staaltje van moderniteit. Winkelen, ontmoeten en ontspannen konden voortaan allemaal onder één dak. De openingsadvertentie beloofde twee warenhuizen — Bon Marché en Sarma — ongeveer veertig gespecialiseerde winkels, een gratis parkeerterrein voor liefst 10.000 wagens en een modern autobusstation met 21 lijnen. Vier dagen lang werd feestgevierd met vedetten, wedstrijden, ballonnen en duizenden geschenken. Op de openingsavond kleurde een groot vuurwerk de Genkse hemel, terwijl bij een wedstrijd zelfs een Ford Escort als hoofdprijs werd uitgeloofd. De keuze voor Genk was niet toevallig. Een marktonderzoek uit 1965 wees op de centrale ligging, de snelgroeiende Limburgse bevolking en de goede bereikbaarheid van de jonge industriestad. Het project kreeg in 1966 groen licht. Shopping 1 werd niet alleen een winkelcentrum, maar ook een geliefde ontmoetingsplaats. Generaties Genkenaren herinneren zich nog de centrale hal, de fontein en de bekende volière. Door de jaren heen werd het complex uitgebreid en grondig vernieuwd, maar zijn historische betekenis bleef behouden. Wat op die zomerse woensdag in 1968 begon als een gedurfd en modern project, groeide uit tot een vaste waarde in het hart van Genk — een plaats waar Limburg al meer dan een halve eeuw winkelt, afspreekt en herinneringen maakt. 

X

TIENDUIZENDEN OP DE BEEN VOOR WENENDE MADONNA IN MAASMECHELEN (ZOMER 1982)

Updated

Maasmechelen - afbeelding van de madonna van het Noorditaliaanse Montichari die een rondreis maakte door de Belgische provincie Limburg, is plotseling gaan huilen.

Updated en ingekleurde versie

De plaats van het "wonder", huize Astrid.

Dit is het volledige krantenartikel van 1982: 

"De madonna zag wat de politieke partijen in ons dorp allemaal beloven voor de komende gemeenteraadsverkiezingen en zij barstte direct in snikken uit". In het plaatselijk café te Maasmechelen (Belgisch-limburg) is het ongewone verschijnsel van een wenende madonna, of liever nog twee wenende madonna's tegelijk, aanleiding tot menige grap. Grappen worden er ten huize van schoolmeester Cyrille Linden en zijn vrouw Maria echter in het geheel niet gemaakt. Daar gelooft men vast aan een wonder en duizenden gelovigen uit binnen- en buitenland zijn de afgelopen dagen via voordeur, hal en woonkamer huize Linden doorgeschuifeld om dat wonder met eigen ogen te aanschouwen. Het begon allemaal met een gewoon noveen, een traditioneel katholiek gebruik waarbij gedurende negen dagen speciale gebedssamenkomsten worden georganiseerd voor de zieken. Voor deze bidactie's gaan speciale beelden rond, en in dit geval had een pater Oscar van de Salvatorianen een replica van de madonna uit de Italiaanse stad Montichiari bij de familie Linden afgeleverd. Op woensdag 13 september, toen er zo'n 35 aanwezigen de rozenkrans aan het bidden waren, moet de madonna plots tot leven zijn gekomen. "Kijk ze lacht", merkt één der gelovigen ineens op, maar bij nadere beschouwing bleek het tegendeel: de madonna weende. Volgens de ingewijden van het eerste uur rolden de tranen de madonna werkelijk van de wangen: "Ik proefde de lichtzoute tranen zelf, zegt mevrouw Linden, en een buurvrouw verzekert: "Natuurlijk is het echt, de zakdoekjes onder het beeld zijn kletsnat". Na enige dagen begon tot grote opwinding van de aanwezigen ook een ander beeld in huis, een replica van de madonna van Fatima, die gewoon in een hoekje stond, te huilen en het grote nieuws verspreidde zich tot ver in de omtrek. "Doorlopen, doorlopen", is de boodschap voor de vele belangstellenden die de afgelopen week dagelijks door de moderne woonkamer van huize Linden schuifelden om de beelden te aanschouwen. Temidden van brandende kaarsen, bossen bloemen en merendeels oudere dames gekleed in stemmige jurken die luid het Onze Vader en het Wees Gegroet Maria bidden, staan ze daar, bovenop de schoorsteen. Invaliden en zieken mogen wat langer blijven, de rest van de gelovigen kruipt als een ononderbroken rups door het huis. De grote vraag die iedereen na afloop bezighoudt is: huilde ze nu wel of huilde ze nu niet. De meeste aanwezigen hebben wat dat betreft pech. Zo ook uw verslaggever. Geen traan te zien, of toch? Glinstert daar wat? Men buigt zich voorover, taxeert de glans op madonna's wangen en de vochtigheid van de onder haar kin geprangde zakdoekjes die even later als kostbare relikwieën door de eigenaars worden meegenomen. De meningen blijven verdeeld. Het bisdom zit met de wenende madonna in zijn maag. De officiële kerk heeft het niet zo op dit soort oncontroleerbare semi-religieuze bewegingen aan de basis. "Dat die mensen daar rond het beeld aan het bidden zijn, is natuurlijk hun goed recht, tegen bidden hebben we uiteraard niets, maar of het werkelijk om een wonder, de kerkelijke overheid stelt zich altijd zeer terughoudend op. Wij zijn er niet zo van overtuigd dat de hemel zomaar wonderen van deze aard verricht. Een bekering van het hart is meer waardevol dan al dit uiterlijk vertoon", zegt pater Vendrickx. De wenende madonna is inmiddels op verzoek van het bisdom door de eigenaar pater Oscar (een voormalige missionaris die nog teveel onder invloed is van zijn Zuidamerikaanse ervaringen zo wordt gezegd) van haar toernee ontlast en voor onderzoek beschikbaar gesteld. Het bisdom heeft zo voorlopig zijn doel bereikt: de rust kan weerkeren en of de madonna echt geweend heeft of niet zal wel nooit wetenschappelijk worden vastgesteld.

Nog een ander artikel uit een Nederlandse krant van 1982: 

MAASMECHELEN - Een beeld van de madonna van het Noorditaliaanse Montichari die een rondreis maakte door de Belgische provincie Limburg, is plotseling gaan huilen Dit zeggen althans de bewoners van het dorpje Mariaheide (Maasmechelen), die in de woning van een 60-jarige onderwijzer, diens vier jaar jongere vrouw en twee nog thuis inwonende zoons van 24 en 19 jaar, enkele avonden zijn gaan bidden rond het madonnabeeld. Het kost de politie handenvol werk om de aan- en afrijdende auto's en bussen met nieuwsgierigen, onder wie veel invaliden, enigermate ordelijk te laten parkeren. Een politieman schatte dinsdagavond het aantal toegestroomde pelgrims op minstens 35.000.

Het onderstaande artikel stond destijds in Kerk en Leven 1982:

EEN MERKWAARDIG HOOFDSTUK UIT HET VERLEDEN

WENENDE MADONNA

TE MAASMECHELEN

Het verhaal van bungalow ‘Astrid’, duizenden pelgrims
en een Mariabeeld dat tranen zou hebben geweend

Er zijn gebeurtenissen die jarenlang in het geheugen van een dorp blijven voortleven. Verhalen die van huis tot huis worden doorverteld en waarbij waarheid, geloof en verwondering langzaam met elkaar verweven raken. Zo ontstond ook in Mariaheide, een gehucht van Maasmechelen, het merkwaardige verhaal van een wenend Mariabeeld.

Een beeld uit Noord-Italië

Het ging om een afbeelding van de Madonna van Montichiari, afkomstig uit Noord-Italië. Het beeld maakte destijds een rondreis door de Belgische provincie Limburg en werd tijdelijk ondergebracht in de woning van de zestigjarige onderwijzer C. Linden en zijn echtgenote Maria-Schroeder. Hun huis, bungalow ‘Astrid’ aan de Koning Albertlaan, zou in korte tijd uitgroeien tot een waar pelgrimsoord.

Tranen op het gelaat van Maria

Enkele avonden kwamen gelovigen in de woning van de familie Linden samen om rond het Mariabeeld te bidden. Tijdens deze gebedsmomenten meenden de aanwezigen plotseling tranen op het gelaat van de Madonna te zien.

De familie probeerde het merkwaardige gebeuren aanvankelijk stil te houden. Maar in een tijd waarin nieuws nog voornamelijk van mond tot mond werd verspreid, bleek zoiets onmogelijk geheim te houden. Het verhaal ging als een lopend vuurtje door Maasmechelen en ver daarbuiten. Al spoedig sprak men over ‘het wonder van Maasmechelen’.

‘De Koning Albertlaan zag zwart van de mensen.’

Vanuit alle hoeken van het land kwamen nieuwsgierigen en gelovigen naar Mariaheide. Auto’s en autobussen vulden de Koning Albertlaan. Volgens een politieman zouden op een avond minstens 35.000 mensen naar de woning zijn afgezakt. Onder hen bevonden zich ook zieken en invaliden, die hoopten op genezing, troost of een teken van boven.

De plaatselijke politie had de handen vol om het verkeer in goede banen te leiden en de toegestroomde voertuigen enigszins ordelijk te laten parkeren.

Bungalow ‘Astrid’ wordt een bedevaartsoord

De grootste drukte heerste tussen negen uur ’s morgens en negen uur ’s avonds. De bezoekers stonden soms urenlang te wachten, zelfs wanneer het regende. Voetje voor voetje schoven zij voorbij het Mariabeeld, dat tussen brandende kaarsen en bloemen was opgesteld.

Binnen werd vurig gebeden en werden Marialiederen gezongen. De stilte van het gebed werd slechts onderbroken door fluisterende stemmen, het schuifelen van voeten en het zachte snikken van ontroerde bezoekers.

Mevrouw Linden verving geregeld de nat geworden zakdoekjes bij het beeld door droge exemplaren. In het begin mochten bezoekers de Madonna nog aanraken, maar door de enorme toestroom werd dit later verboden. Dat gebeurde op verzoek van pater Oscar, een Salvatoriaan uit het nabijgelegen Hamont en eigenaar van het rondreizende beeld.

Wie van ver kwam, werd niet zomaar weggestuurd. Mensen uit Antwerpen, Luik en Rozendaal stonden aan de deur. Ondanks de vermoeidheid probeerde de familie Linden zoveel mogelijk bezoekers de gelegenheid te geven het beeld met eigen ogen te aanschouwen.

Het bijzondere levensverhaal van mevrouw Linden

Het verhaal kreeg nog een diepere betekenis door de persoonlijke geschiedenis van mevrouw Linden. Zij was gedurende een groot gedeelte van haar toen 33-jarige huwelijk ernstig ziek geweest. Ze had naar eigen zeggen ongeveer vijfentwintig operaties ondergaan in verschillende ziekenhuizen in België en Nederland. Uiteindelijk zou zij als ongeneeslijk zijn beschouwd.

Mevrouw Linden schreef haar herstel toe aan de voorspraak van de Italiaanse pater Pio, de bekende kapucijner monnik die later heilig werd verklaard. Zij had reeds driemaal een bedevaart naar zijn graf ondernomen. Voor haar was het geloof geen oppervlakkige gewoonte, maar een houvast dat haar door vele jaren van ziekte en onzekerheid had gedragen.

Dat uitgerekend haar woning nu het middelpunt van een grote Mariaverering werd, maakte op vele bezoekers een diepe indruk.

Geloof, handel en nieuwsgierigheid

Waar duizenden mensen samenkomen, verschijnen echter niet alleen gelovigen. Ook handige handelaars zagen mogelijkheden in de gebeurtenissen. In Maasmechelen verschenen reclameborden met de woorden: ‘Hier alles over de miraculeuze Madonna van Mariaheide.’

Sommigen probeerden geld te verdienen aan de plotselinge bekendheid van het dorp. Daardoor ontstond naast de godsdienstige ontroering ook kritiek. Was hier werkelijk sprake van een bovennatuurlijk verschijnsel, of liet men zich meeslepen door hoop, emotie en massale belangstelling?

De meningen bleven verdeeld. Voor de ene bezoeker was het een zichtbaar teken van Maria. Voor de andere was het vooral een raadselachtig verschijnsel waarvoor misschien een gewone verklaring bestond.

Een dorp dat even bedevaartsoord werd

Het Mariabeeld bleef niet voorgoed in Maasmechelen. Volgens het vastgelegde reisschema moest het na enkele dagen naar een andere plaats in Belgisch Limburg worden overgebracht. Vooral de sceptische bezoekers wachtten nieuwsgierig af of de tranen zich ook daar opnieuw zouden vertonen.

Maar wat er later ook gebeurde, Mariaheide had zijn plaats in de plaatselijke geschiedenis al verworven. Gedurende enkele uitzonderlijke dagen veranderde een gewone woning aan de Koning Albertlaan in een bedevaartsoord. Duizenden mensen stonden er zij aan zij: ouderen en jongeren, zieken en gezonden, overtuigde gelovigen en nieuwsgierige twijfelaars.

Ze kwamen met ieder hun eigen hoop,
hun eigen verdriet en hun eigen vragen.

Of de Madonna werkelijk huilde, zal wellicht nooit met zekerheid kunnen worden vastgesteld. Maar voor velen die destijds in de regen voor bungalow ‘Astrid’ stonden te wachten, was het gebeuren meer dan zomaar een verhaal. Het was een moment waarop een stil stukje Maasmechelen plotseling het middelpunt werd van geloof, verwondering en menselijke hoop.

En zo bleef de herinnering aan de wenende Madonna van Mariaheide voortleven als een wonderlijk hoofdstuk uit Maasmechelen.

X

BOORSEM 1972 – DE MAMMOET ONDER HET MAASGRIND

Foto uit het artikel van 1972

Van een bijzondere vondst aan de Zuid-Willemsvaart tot een mysterie in Achel

BOORSEM, JANUARI 1972. Diep onder het Maasgrind, op een plaats waar de Maas duizenden jaren eerder haar grillige weg door het landschap had gezocht, kwam bij grindbedrijf  Gravelco een uitzonderlijke getuige uit de ijstijd opnieuw aan het licht: de resten van een mammoet.

De ontdekking gebeurde tijdens de grindwinning langs de Zuid-Willemsvaart. Onder de teelaarde en enkele meters klei bevond zich een dikke laag Maasgrind. Op ongeveer zeven tot negen meter diepte begon een harde blauwe kleilaag. Wanneer daarvan brokken tussen het gewonnen materiaal terechtkwamen, moesten die aan de installatie worden verwijderd.

Daar stond Lambert Ebben aan de steenbreker toen plots merkwaardige beenderen tussen het materiaal verschenen. Eerst zag hij grote ribben, daarna een stuk tand en vervolgens een deel van een slagtand. Ebben besefte dat hier iets ongewoons uit de Boorsemse bodem naar boven was gekomen.

Het oorspronkelijke krantenartikel uit januari 1972 schreef de ontdekking nog toe aan Gilbert Merlo, destijds bedrijfsleider bij Gravelco. Meer dan vijftig jaar later kon het verhaal nauwkeuriger worden gereconstrueerd. Merlo bevestigde dat Lambert Ebben aan de breekinstallatie stond, terwijl Ebben zelf zich nog levendig herinnerde hoe hij de ribben, tand en slagtand zag verschijnen. Lambert Ebben mag daarom beschouwd worden als de eigenlijke ontdekker van de mammoetresten.

De installatie werd stilgelegd en Adriaan Claassen (1916–2002), toen directeur van de Normaalschool in Mechelen-aan-de-Maas en gepassioneerd door archeologie, werd verwittigd. Ook Marcel Verbeeck, die betrokken was bij de uitbouw van een natuurwetenschappelijk museum in Bokrijk, kwam naar Boorsem. Al snel werd duidelijk dat de gevonden schedel- en kaakfragmenten, kiezen, ribben en slagtand afkomstig waren van een mammoet.

De verwachtingen waren groot. Men hoopte dat diep onder het grind misschien nog een aanzienlijk deel van hetzelfde dier verborgen lag. Een volledig of grotendeels bewaard mammoetskelet uit Limburg zou een uitzonderlijke vondst zijn geweest.

Dat de resten juist daar lagen, hoeft niet te verbazen. De Maas liep vroeger veel grilliger door onze streek en liet oude rivierarmen en geulen achter die langzaam dichtslibden. Waarschijnlijk stierf de mammoet ergens in of nabij dit oude Maasland. Het karkas viel uiteen en delen ervan kwamen in rivierafzettingen terecht, waarna klei en Maasgrind ze duizenden jaren lang bedekten. Of het dier een natuurlijke dood stierf of door prehistorische jagers werd gedood, zoals het kleurrijke krantenartikel uit 1972 suggereerde, weten we niet. Daarvoor bestaat bij deze vondst geen bewijs.

Mammoetresten waren in onze streek overigens niet geheel onbekend. Het artikel uit 1972 verwees al naar vondsten die bij het graven van de Zuid-Willemsvaart in de negentiende eeuw bij Smeermaas waren gedaan. Maar in Boorsem leefde de hoop dat men deze keer veel meer dan enkele losse fossielen zou kunnen bergen.

Claassen wilde daarom graag verder laten graven. Voor Gravelco was dat echter niet eenvoudig. De harde blauwe klei veroorzaakte problemen in de was- en zeefinstallatie en de grindwinning moest doorgaan. Het volledige skelet waarop men hoopte, werd nooit gevonden.

En daarmee begon eigenlijk het tweede mysterie van de mammoet van Boorsem: waar bleven de resten die wél waren gevonden?

Een gedeelte bleef jarenlang in Boorsem. In 1983 bracht Cindy Ebben, dochter van Lambert, een mammoetkies en een stuk slagtand mee naar haar klas bij onderwijzer Erik Kortleven. Voor de kinderen werd de prehistorie plots tastbaar: geen mammoet uit een schoolboek, maar echte resten van een dier dat ooit in hun eigen streek had rondgelopen. De stukken bleven ongeveer een jaar in een vitrinekast in het klaslokaal staan en gingen daarna opnieuw mee naar huis.

Later verdween ook daarvan het spoor. Lambert Ebben herinnerde zich dat een kies lange tijd bij de leiding van Gravelco stond en dat andere resten mogelijk naar een museum waren gegaan. Zoektochten in onder meer Bokrijk, Brussel en Luik brachten echter geen zekerheid. Gravelco verdween en de mammoet van Boorsem leek langzaam uit het collectieve geheugen te verdwijnen.

Tot meer dan een halve eeuw later opnieuw de naam Adriaan Claassen opdook.

Claassen was afkomstig uit Achel en was naast priester, schooldirecteur en later inspecteur sterk actief op archeologisch en geschiedkundig gebied. Hij was nauw verbonden met de plaatselijke heemkunde. Dat spoor leidde uiteindelijk naar het Grevenbroekmuseum in Achel.

Daar bevond zich in het depot een eenvoudige witte schoendoos met drie grote bruine fossiele fragmenten. Samengelegd vormden ze een indrukwekkende mammoetkies van ongeveer 21 centimeter lang en 18 centimeter hoog.

De oorspronkelijke vindplaats was niet duidelijk geregistreerd, maar verschillende aanwijzingen maken een verband met Boorsem mogelijk. Binnen de Achelse heemkundige kring leefde bovendien de herinnering dat Claassen mammoetresten had die bij werken in de omgeving van de snelweg Genk-Maasmechelen waren gevonden. De Gravelco-vindplaats in Boorsem lag vlak bij het tracé van de latere E314, die in 1973 werd voltooid. Na meer dan vijftig jaar kunnen beide herinneringen gemakkelijk met elkaar vermengd zijn geraakt.

Of de grote mammoetkies in Achel werkelijk tot de mammoet van Boorsem behoort, is vandaag niet sluitend bewezen. Maar het spoor via Claassen, de ouderdom van de vondst en de overgeleverde herinneringen maken de mogelijkheid bijzonder interessant.

Zo blijft de mammoet van Boorsem meer dan een halve eeuw later een stukje geschiedenis én een klein mysterie van ons Maasland.

Een arbeider die aan een steenbreker plots enorme ribben tussen klei en grind zag verschijnen. Een schooldirecteur-archeoloog die onmiddellijk besefte hoe bijzonder de vondst kon zijn. Een mammoetkies die jaren later in een Boorsems klaslokaal stond. En uiteindelijk een vergeten witte schoendoos in Achel die misschien een stukje van het verhaal terug naar boven bracht.

Het volledige skelet waarop men in 1972 hoopte, kwam nooit tevoorschijn. Veel van de gevonden resten raakten door de jaren heen uit beeld.

Maar één ding staat vast: diep onder het Maasgrind van Boorsem lagen werkelijk resten van een mammoet die vele duizenden jaren geleden door het oude Maasland trok.

Van de koude vlakten van de ijstijd, via de blauwe klei en het grind van Boorsem, tot een mogelijk laatste spoor in Achel...

De mammoet verdween, maar zijn verhaal bleef.

X

GENK (TOEN GENCK) 1903 – HERDERIN EN HAAR SCHAPEN

Ingekleurde versie

Updated

Deze foto is gemaakt op de kruising van de Winterslagstraat en de Peerboomstraat. De boerderij in de achtergrond is café de Hoefstad.

Deze prachtige oude opname brengt ons terug naar Genck in 1903, lang voordat de steenkoolmijnen het uitzicht en het leven in de streek voorgoed zouden veranderen. Over een eenvoudige zandweg trekt een herdersvrouw met haar kudde schapen. Achter haar staat een bescheiden Kempense woning, omgeven door akkers, houten afsluitingen en het open landschap. Schapen waren toen nauw verbonden met het leven op de uitgestrekte Kempense heide. De schrale zandgrond leverde weinig op voor de landbouw. Daarom werden schapen naar de heide gebracht om er te grazen. Hun mest kwam via de stal uiteindelijk op de akkers terecht en hielp de arme grond vruchtbaarder te maken. Eeuwenlange begrazing speelde zelfs een belangrijke rol in het ontstaan en behoud van de typische heidelandschappen rond Genk. De herder of herdersvrouw trok met de kudde over zandwegen en heidevelden. Het was geen romantisch bestaan zoals oude prentkaarten soms doen vermoeden. Urenlang buiten zijn, zomer en winter, de dieren bijeenhouden en ervoor zorgen dat ze voldoende voedsel vonden, behoorden tot het dagelijkse werk. Juist rond 1900 begon dit eeuwenoude landschap langzaam te verdwijnen. De rondtrekkende schaapskuddes werden steeds minder rendabel en de industrialisering kondigde zich aan. In de Limburgse Kempen zouden de laatste traditionele rondtrekkende kuddes in de eerste decennia van de twintigste eeuw geleidelijk verdwijnen. Opmerkelijk is dat de herder met zijn schapen een geliefd onderwerp was bij kunstenaars en fotografen die naar Genk kwamen. Kunstenaars beseften dat zij getuige waren van een Kempense levenswijze die op het punt stond te verdwijnen. En zo is deze foto uit Genck, 1903 veel meer dan een landelijk tafereel. De herderin staat er bijna symbolisch tussen twee tijden: achter haar het oude Genck van heide, schapen en kleine landbouwbedrijven; voor haar een nieuwe eeuw waarin mijnschachten, spoorwegen en arbeiderswijken het landschap ingrijpend zouden veranderen.

Een stil beeld van het oude Genck, toen het geluid van een voorbijtrekkende schaapskudde nog gewoon bij het dagelijkse leven hoorde.

X

OUD-REKEM – DE BRUG OVER DE ZUID-WILLEMSVAART IN DE JAREN ’50

Ingekleurde versie

Updated

Ingekleurde versie

Updated

Dit is een luchtfoto uit 1959, de brug had toen een iets andere ligging. dan degene die er nu is (enkele meters meer richting Hotel du Pont) . De draaibrug voor het Hotel du Pont was er vanzelfsprekend al lang niet meer. Er was toen aan de kant van Oud-Rekem nog bewoning langs de Zuid-Willemsvaart.

 Dit is een luchtfoto uit 1986: De brug is hier nu duidelijk te zien. De huizen langs de zuid-willemsvaart als men van de brug Oud-Rekem binnenkomt zijn inmiddels verdwenen.

In de jaren vijftig vormde de Zuid-Willemsvaart een vertrouwd onderdeel van het landschap van Rekem. Het kanaal was al veel ouder: het werd onder koning Willem I in de jaren 1822-1825 aangelegd en liep vlak langs de oostzijde van het oude stadje. Daardoor werd Rekem als het ware afgesneden van het naburige Uikhoven. De brugverbinding tussen beide dorpen kende door de jaren heen verschillende gedaanten. Oorspronkelijk lag hier een draaibrug, die geopend kon worden wanneer schepen passeerden. Bij de verbreding van de Zuid-Willemsvaart in 1934 verdween die oude draaibrug. Ze werd vervangen door een vaste brug die iets zuidelijker kwam te liggen. Daardoor hoefde het verkeer uit de richting Uikhoven niet langer door de oude straten van Rekem te rijden. Voor de plaatselijke herbergen en handelaars betekende dat een merkbare verandering: een deel van de vroegere passage door het centrum viel weg. De brug zoals we die met het Rekem van de jaren '50 associëren, paste nog helemaal in het landelijke Maasland van die tijd. Hout was nadrukkelijk aanwezig in de constructie en gaf de brug haar robuuste, bijna primitieve uiterlijk. Zware balken, schoren en palen droegen het brugdek boven het donkere kanaalwater. Het hout werd door regen, zon en vocht steeds donkerder en vertoonde na verloop van tijd de typische sporen van intensief gebruik: verkleuring, slijtage en verweerde oppervlakten. Over de brug trok het dagelijkse leven voorbij. Boeren met fiets of kar, arbeiders op weg naar hun werk, schoolgaande kinderen en de eerste naoorlogse auto's deelden dezelfde verbinding. Beneden lag de Zuid-Willemsvaart, waar beroepsvaart nog deel uitmaakte van het dagelijkse beeld. Aan weerszijden lagen grasbermen, populieren en het vlakke landschap van de Maasvallei. Voor Oud-Rekem was het kanaal tegelijk een verbinding en een grens. De aanleg ervan in de 19de eeuw had het historische stadje fysiek van Uikhoven gescheiden. De brug bracht beide oevers opnieuw bij elkaar. Ook vandaag is in het landschap nog duidelijk te herkennen hoe sterk de Zuid-Willemsvaart de structuur van Rekem heeft bepaald. De houten brug van Rekem in de jaren ’50 was daarom veel meer dan alleen een oversteekplaats. Ze hoorde bij het dagelijkse ritme van een Maaslands dorp: het kraken van het hout onder passerend verkeer, het water van de Zuid-Willemsvaart eronder en aan weerszijden het groene Limburgse landschap. Een eenvoudig stukje infrastructuur dat voor vele Rekemnaren jarenlang de vertrouwde weg naar de andere kant van het kanaal betekende.

X

BOORSEM – SPEELTUIG ‘DE APENKOOI’, OMSTREEKS 1975–1976

Updated en bewerkt (van een eigen originele familiefoto, de kinderen zijn verwijderd)

 Wie in Boorsem in de jaren zeventig kind was, zal zich wellicht nog het bijzondere speeltuig herinneren die in de volksmond ‘De Apenkooi’ werd genoemd. Deze foto brengt ons terug naar omstreeks 1975–1976, toen buitenspelen nog een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijkse dorpsleven was. Centraal staat het grote metalen speeltuig waaraan de plek haar bijnaam te danken had. Het was een robuuste constructie van stalen buizen, hekwerk en houten loopplanken. Geen felgekleurd kunststof of zachte rubberen ondergrond zoals tegenwoordig: kinderen klommen, klauterden en liepen over het toestel zoals het er stond. De bruine metalen constructie en de gele buizenafrastering vormden samen een herkenbaar geheel. Via de openingen en gele geleidingen kon men het toestel bereiken en weer verlaten. Ook de omgeving vertelt veel over die periode. Op de achtergrond zien we de typische betonnen afsluitingsplaten, een bakstenen woning, eenvoudige televisieantennes op de daken en een terrein dat grotendeels uit gras en aangestampte aarde bestaat. Voor de jeugd was zo'n speeltuin een ideaal moment om samen met de andere kinderen van het dorp (en naaste dorpen) te spelen. Hier werd na schooltijd afgesproken, werden wedstrijden gehouden wie het snelst boven geraakte op de glijbaan en veranderde de constructie van 'De Apenkooi' in de fantasie van kinderen nu eens in een gevangenis, dan weer in een fort of een echt klimparadijs. De naam ‘De Apenkooi’ paste er dan ook uitstekend bij. Veiligheidsnormen zoals we die vandaag kennen, waren toen heel anders. Een metalen constructie mocht nog verweerd zijn, een houten plank onder de voeten en onder het toestel lag gewoon de natuurlijke bodem. Juist die eenvoud typeert de openbare speelplaatsen van de jaren zestig en zeventig. De Apenkooi van Boorsem behoort daarmee tot dat kleine plaatselijke erfgoed dat zelden in officiële geschiedenisboeken terechtkomt, maar des te sterker in het geheugen van een generatie voortleeft. Voor wie er als kind heeft gespeeld, roept deze opname waarschijnlijk meteen herinneringen op aan vuile knieën, eindeloze zomerdagen en het geroep van kinderen dat door de buurt klonk.

X

MAASTRICHT – TRAM TE NEERCANNE, 1925

Updated en bewerkt (de achterste mensen verwijderd wegens te slechte kwaliteit)

Originele foto

Een prachtig tijdsbeeld uit 1925, genomen aan de grens tussen Maastricht en het Belgische Kanne. De stoomtram, komende uit de richting Kanne en het Belgische achterland, is tot stilstand gekomen bij Neder-Canne, aan de Cannerweg. Hier bevond zich niet zomaar een halte: het markante gebouw deed tegelijk dienst als tramstation, douanepost en dienstwoning. Het complex was reeds in 1894 gebouwd, in een opvallende bouwstijl met invloeden van de chaletarchitectuur.

Op de foto staat de tram te wachten terwijl de inklaring bij de douane wordt afgehandeld. Een grensoverschrijdende tramrit was in die tijd immers meer dan alleen instappen en weer uitstappen. Reizigers en goederen kwamen vanuit België Nederland binnen en passeerden hier de grenscontrole voordat de tram zijn weg naar Maastricht kon vervolgen. Het moet soms voor enig oponthoud hebben gezorgd, maar het hoorde bij het dagelijkse ritueel van het grensverkeer.

De opname zelf kan heel nauwkeurig worden gedateerd. De bewaard gebleven beschrijving vermeldt een stoomtram uit het Belgische Glons-Bassenge bij het douanekantoor aan de Cannerweg in Maastricht in 1925. De oorspronkelijke foto behoort tot de fotocollectie van Maastricht, met inventarisnummer GAM 2644.

Wat deze foto zo bijzonder maakt, zijn vooral de mensen. De reizigers verdringen zich voor de geopende ramen van de houten rijtuigen en kijken nieuwsgierig naar de fotograaf. Mannen met petten en hoeden, vrouwen en kinderen vormen samen een levendig beeld van het dagelijkse tramverkeer van een eeuw geleden. Voor de locomotief staat het trampersoneel, terwijl vanuit de machine eveneens naar buiten wordt gekeken. Het wachten bij de douane werd zo onverwacht een gelegenheid voor een groepsportret.

De tramverbinding was voor Kanne en de omliggende dorpen van groot belang. De lijn Maastricht–Kanne–Glons was al in 1894 in gebruik genomen en verbond Maastricht rechtstreeks met het Belgische achterland. Vanuit Maastricht volgde de tram het Jekerdal richting de grens. Een reiziger beschreef reeds in 1910 hoe men vanuit Maastricht per tram door het Jekerdal reed, langs het hooggelegen kasteel Neercanne en vervolgens de grens naar België overstak.

Het gebouw dat achter de tram zichtbaar is, herinnert nog altijd aan die bijzondere periode. De voormalige douanepost annex tramstation Neder-Canne bestaat nog en is tegenwoordig beschermd als rijksmonument. Daarmee is het een tastbare herinnering aan een tijd waarin stoom, houten rijtuigen en grensformaliteiten onlosmakelijk verbonden waren met een reis tussen Kanne en Maastricht.

Neercanne, 1925. De locomotief staat onder stoom, de rijtuigen zitten vol en de reizigers wachten. Zodra de douaniers hun werk hebben beëindigd en de inklaring achter de rug is, kan de tram weer verder. Dan klinkt het vertreksein en zet het kleine konvooi zich opnieuw in beweging, door het Jekerdal richting Maastricht.

Een eenvoudig moment van wachten aan de grens, maar honderd jaar later een prachtig document van het dagelijkse leven rond Kanne, Neercanne en Maastricht.

MAASTRICHT - DE VISSER AAN DE MAAS

Ingekleurde versie

Upscaled

Aan de oever van de Maas zit hij alleen. Een eenvoudige visser, zijn hengel ver over het water uitgestrekt, wachtend op die ene beweging van de dobber. Achter hem ligt een van de oudste en meest herkenbare stadsgezichten van Maastricht: de monumentale Sint-Servaasbrug, met daarachter de daken, gevels en torens van de oude binnenstad.

De Maas en Maastricht zijn al eeuwenlang onlosmakelijk met elkaar verbonden. De rivier was niet alleen een natuurlijke grens, maar vooral een levensader. Schepen vervoerden er steenkool, bouwmaterialen, landbouwproducten en handelswaar. Langs de oevers werkten schippers, lossers en ambachtslieden. En tussen al die bedrijvigheid waren er altijd de vissers. Sommigen visten voor hun broodwinning, anderen eenvoudigweg om enkele uren aan de drukte van de stad te ontsnappen.

Op deze foto lijkt de tijd even stil te staan. De visser heeft geen moderne uitrusting nodig. Een lange hengel, eenvoudige kleding, een pet tegen wind en zon en vooral veel geduld volstaan. Vanaf de stenen aan de waterkant kijkt hij uit over het brede Maaswater. Voor een Maastrichtenaar kon zo'n plaats jarenlang een vertrouwd plekje zijn: men kende de stroming, wist waar het water achter een steen rustiger werd en waar voorn, brasem, baars of paling te vinden was.

De Sint-Servaasbrug als eeuwenoude achtergrond

Het indrukwekkendste herkenningspunt is de Sint-Servaasbrug. De huidige stenen brug gaat in oorsprong terug tot de 13e eeuw en werd gebouwd nadat de oudere Maasovergang niet langer voldeed. Zij verbond de oude stad Maastricht met Wyck aan de andere zijde van de rivier. Door de eeuwen heen werd de brug herhaaldelijk hersteld en aangepast, maar haar karakteristieke stenen bogen bleven een van de symbolen van Maastricht.

Voor generaties inwoners was deze brug veel meer dan een monument. Dagelijks trokken voetgangers, karren, paarden en later fietsen, trams en auto's over de Maas. Onder de bogen voeren schepen voorbij en langs de oevers werd gewerkt, gewandeld én gevist.

De foto toont daardoor een prachtig contrast. Op de achtergrond staat de eeuwenoude stad, gebouwd en veranderd door talloze generaties. Op de voorgrond zit één man, klein tegenover de rivier en de monumentale brug. Zijn wereld bestaat op dat ogenblik slechts uit het langzaam stromende water, zijn hengel en de verwachting van wat zich onder het Maasoppervlak bevindt.

Het is precies dat alledaagse tafereel dat zulke beelden waardevol maakt. Geschiedenis bestaat immers niet alleen uit grote gebouwen, oorlogen en beroemde personen. Ze bestaat eveneens uit gewone mensen die op een vrije middag naar de Maas trokken, een geschikte steen uitzochten, hun hengel uitwierpen en urenlang naar het water keken.

X

BOORSEM BUNKER 1962

Updated en Ingekleurde versie 

Boorsem 1962 — een rustig dorpsbeeld, met op de achtergrond nog altijd de stille sporen van mei 1940.

Op deze foto uit 1962 zien we een stukje Boorsem dat vandaag vrijwel volledig uit het straatbeeld verdwenen is. Van rechts naar links liep de weg bergop in de richting van de brug over de Zuid-Willemsvaart, die net buiten beeld lag. Langs beide zijden van deze oplopende weg stonden toen lindebomen. Links van de weg, tussen het landelijke groen, stond nog een stille getuige van een veel woeliger verleden: de betonnen bunker bij de brug.

De bunker was geen willekeurig militair bouwwerk. In de tweede helft van de jaren 1930 liet het Belgische leger langs de Zuid-Willemsvaart een verdedigingsstelsel uitbouwen. De werken aan deze zogenaamde Grensstelling of Vooruitgeschoven Stelling begonnen omstreeks 1935 en liepen tot 1937. De Zuid-Willemsvaart zelf moest daarbij als een natuurlijke antitankhindernis dienen. Langs het kanaal verschenen verschillende soorten bunkers, terwijl ook de strategisch belangrijke bruggen extra werden beveiligd.

Ook Boorsem maakte uitdrukkelijk deel uit van deze verdediging. Historische gegevens over de opstelling in mei 1940 vermelden de bruggen van Rekem, Boorsem, Maasmechelen en Vucht. Bij deze kanaalbruggen bevonden zich militaire posten en bunkers; de eenheden die er lagen moesten niet alleen de kanaalovergangen verdedigen, maar waren ook betrokken bij de voorbereiding van de vernieling van de bruggen wanneer een vijandelijke doorbraak dreigde. De stellingen waren zelfs via ondergrondse telefoonlijnen verbonden met de militaire infrastructuur in Lanaken.

Voor Boorsem wordt bovendien specifiek melding gemaakt van de vooroorlogse brug en de antitankbunker K26 . Dergelijke K-bunkers waren bedoeld om een vijandelijke doorbraak bij een brug of belangrijke doorgang tegen te houden en konden met een antitankkanon worden uitgerust. Daarmee krijgt het kleine betonnen gebouwtje op deze vredige foto een heel andere betekenis: het maakte deel uit van de Belgische voorbereidingen op een oorlog waarvan men in de jaren dertig vreesde dat hij opnieuw Europa zou treffen.

Die vrees werd werkelijkheid toen op 10 mei 1940 Duitse troepen België binnenvielen. De Belgische verdediging aan de grenskanalen kon de opmars uiteindelijk niet tegenhouden. De Grensstelling verloor daardoor al snel haar oorspronkelijke militaire betekenis. Tijdens de bezetting werden veel bunkers door de Duitsers van hun militaire uitrusting ontdaan en na de oorlog werd de verdedigingslinie officieel gedeclasseerd. En toch bleef de bunker van Boorsem nog vele jaren staan.

In 1962,meer dan twintig jaar na de Duitse inval, was hij een vertrouwd onderdeel van het landschap geworden. Rondom lagen opnieuw akkers en weilanden, de lindebomen stonden langs de weg en bewoners trokken over de brug alsof de betonnen constructie er altijd had gestaan. Voor de jongere generatie was het wellicht niet meer dan “de bunker aan de brug”, maar voor mensen die de oorlog hadden meegemaakt moet hij een heel andere betekenis hebben gehad.

De foto is daardoor bijzonder. Hij toont niet de bunker tijdens de oorlog, maar juist de overgang van oorlogsverleden naar het gewone dagelijkse leven. Het militaire bouwwerk staat bijna verloren tussen de hagen, bomen en akkers. Rechts het woonhuis, links het boerenland en daartussen een bunker die ooit was gebouwd omdat men rekening hield met tanks, soldaten en een mogelijke invasie.

Begin jaren 1970 veranderde deze omgeving opnieuw ingrijpend. Bij de aanleg van de nieuwe brug en de bijbehorende wegenwerken verdween de oude situatie. De bunker werd afgebroken en ook het uitzicht dat op deze foto nog zo herkenbaar is, veranderde. Wat overblijft, is deze opname uit 1962.

Een ogenschijnlijk eenvoudig beeld van een huis, een akker, enkele lindebomen en een blok beton. Maar wie het verhaal erachter kent, ziet veel meer. Hier liep de oude weg omhoog naar de brug van Boorsem. Hier stond een verdedigingswerk dat in de jaren 1930 werd opgetrokken in afwachting van een oorlog waarvan iedereen hoopte dat hij nooit zou komen. En hier verdween begin jaren zeventig opnieuw een stukje tastbare oorlogsgeschiedenis uit het landschap.

Deze foto maakte ik in 2018 zodat men een gedacht krijgt waar de bunker stond en de boerderij Leenders.

X