DE OUDE BAILEYBRUG VAN BOORSEM, EEN SMALLE POORT OVER DE ZUID-WILLEMSVAART

Ontworpen door Jp (de brug wat verlengd met behulp van een originele foto).

De originele foto ingekleurd.

Originele foto updated

Op deze prachtige oude foto staan we aan een stukje verdwenen Boorsem dat vele oudere inwoners zich nog levendig zullen herinneren: de oude Baileybrug over de Zuid-Willemsvaart. Een eenvoudige, zware constructie van staal en hout, zonder enige sier, maar jarenlang van groot belang voor het dagelijkse leven in het dorp.

Wie vandaag naar zo'n brug kijkt, moet zich vooral realiseren hoe smal ze eigenlijk was. De doorgang was nauwelijks breed genoeg voor één voertuig. Een boerenkar met paard kon erover, later ook een personenwagen, maar elkaar kruisen was uitgesloten. Wie van de andere kant verkeer zag aankomen, moest wachten. Zo eenvoudig ging dat toen.

Op de foto is dat karakter bijzonder mooi zichtbaar. De donkere stalen vakwerkconstructie vormt als het ware een lange kooi boven het houten brugdek. Grote gekruiste stalen liggers gaven de brug haar stevigheid. Het wegdek bestond uit zware houten planken, die door jarenlang gebruik zichtbaar sleten. Boven de doorgang hangt het opvallende ronde bord met “5 Km.”: sneller hoefde men hier beslist niet te rijden.

Een brug met een militair verleden

De naam Baileybrug verwijst naar de Britse ingenieur Donald Bailey, die tijdens de Tweede Wereldoorlog een systeem ontwikkelde waarmee uit gestandaardiseerde stalen onderdelen bijzonder snel een stevige brug kon worden opgebouwd. Het grote voordeel was dat de elementen betrekkelijk eenvoudig konden worden vervoerd en zonder ingewikkelde zware bouwinstallaties gemonteerd. Daardoor konden genietroepen vernielde bruggen tijdens de militaire opmars snel vervangen. Het systeem speelde vanaf 1944 een belangrijke rol bij de geallieerde opmars door West-Europa.

Dat militaire karakter zie je ook onmiddellijk terug in de brug van Boorsem. Alles is functioneel: rechte stalen profielen, boutverbindingen, zware dwarsverbanden en een houten rijvloer. Schoonheid was bij het ontwerp van ondergeschikt belang. Een Baileybrug moest vooral snel gebouwd, sterk en betrouwbaar zijn.

De ligging aan de Zuid-Willemsvaart maakt het verhaal des te interessanter. Het kanaal was tijdens de Tweede Wereldoorlog een belangrijke militaire hindernis. In mei 1940 werden op verschillende plaatsen bruggen vernield om de Duitse opmars te vertragen; bij de terugtocht van de Duitsers in 1944 gebeurde hetzelfde om de geallieerde opmars af te remmen. Ook Boorsem lag midden in dat oorlogsgebied. Bronnen vermelden bij Boorsem reeds de vooroorlogse brug over het kanaal, terwijl er in mei 1940 na de vernielingen door Duitse genietroepen noodbruggen werden aangelegd.

Van noodbrug tot dorpsbrug

Na de oorlog moest het gewone leven natuurlijk verder. Wegen moesten opnieuw verbonden worden en mensen moesten weer naar hun akkers, familie, winkels en werk kunnen. De sobere Baileyconstructies die oorspronkelijk als militaire noodoplossing waren bedacht, bleken daarvoor uitstekend bruikbaar. Op verschillende plaatsen bleven zulke bruggen daarom veel langer liggen dan oorspronkelijk voorzien.

En zo werd ook zo'n stalen brug een vertrouwd onderdeel van het landschap. Voor de inwoners was het uiteindelijk geen bijzonder militair bouwwerk meer. Het was eenvoudigweg “de brug”.

Daarover trok de boer met paard en kar. Daar passeerde de fietser. Daar reed voorzichtig een van de toen nog betrekkelijk schaarse auto's overheen. En wanneer twee voertuigen elkaar tegemoetkwamen, was het een kwestie van zien wie het eerst op de brug was. De andere bleef netjes wachten.

Je kunt je het geluid bijna voorstellen: het doffe geklop van paardenhoeven, het ijzeren beslag van een boerenkar, fietsbanden over de planken en later het geronk van een auto. Onder dat alles stroomde rustig het water van de Zuid-Willemsvaart.

De Zuid-Willemsvaart

Ook het kanaal zelf behoort tot de grote geschiedenis van het Maasland. De Zuid-Willemsvaart werd in het eerste kwart van de negentiende eeuw onder het bewind van koning Willem I aangelegd en vormde een belangrijke waterverbinding tussen Maastricht en 's-Hertogenbosch. Het kanaal loopt grotendeels evenwijdig met de Maas en veranderde het landschap en de bereikbaarheid van de dorpen langs zijn oevers ingrijpend.

Voor Boorsem was die waterweg dus zowel een verbinding als een scheiding. Het kanaal bracht scheepvaart en bedrijvigheid, maar wie van de ene naar de andere oever wilde, had een brug nodig. Juist daarom waren dergelijke kleine bruggen voor een dorp veel belangrijker dan hun eenvoudige uiterlijk doet vermoeden.

Een alledaags beeld dat geschiedenis werd

Misschien is dat wel het mooiste aan deze foto. De vrouw poseert heel gewoon tegen de stalen constructie. Achter haar zien we geen monumentale stenen brug met beelden of versieringen, maar een donker geraamte van staal, een verweerd houten brugdek en dat merkwaardige bord “5 Km.”

Voor de fotograaf en de vrouw zal het waarschijnlijk vooral een herkenbare plek in Boorsem zijn geweest. Voor ons is het inmiddels een tijdsdocument.

De foto bewaart namelijk meer dan alleen het uiterlijk van een verdwenen brug. Hij laat zien hoe kleinschalig het verkeer toen nog was. Een brug waar nauwelijks één kar of auto tegelijk doorheen kon, volstond voor het plaatselijke verkeer. Geen brede rijstroken, geen vangrails, geen verkeerslichten en geen onafgebroken stroom auto's. Men wachtte eenvoudig even tot de ander voorbij was.

En juist daarom verdient deze oude Baileybrug van Boorsem haar plaats in onze plaatselijke geschiedenis. Wat ooit ontstond uit de praktische noodzaak om een kanaal te kunnen oversteken, werd jarenlang een vertrouwd onderdeel van het dagelijkse dorpsleven.

Een stukje oud Boorsem dat verdwenen is, maar dankzij foto's als deze nooit helemaal verloren gaat.

X

OUDE VOLKSVERHALEN IN HET MAASLAND

Ontworpen door Jp

Ja, vroeger, dat was me een tijd. Ze zeggen wel << de goede oude tijd >>, maar als je sommige zaken hoort, krijg je d'r wel een ander gedacht over. 

Of was het zo prettig te leven in de tijd van de bokkenrijders? Was me dat een roversbende: steeds op de been om te roven en te plunderen. En vele <<dikkoppen >> van die tijd waren erbij! En sluw dat ze waren! Een voorbeeld: ze hadden eens ergens, van een rijke boer , een grote som geld geëist; en ze dreigden , zo hij niet betaalde, zijn boerderij in brand te steken. Volgens hun eis werd het geld dan onder een dikke steen gelegd, aan de rand van het bos. Maar de veldwachter en verschillende andere mensen stonden achter bomen op de loer. Uren hadden zij al gewacht en nog niemand gezien. Daar komt een boer met een grote kruiwagen sprokkelhout aan. Zou hij... ? Warempel: hij stopt bij de steen, zet zich op de berrie van de kruiwagen neer en... rust even uit. Even later... rijdt hij verder. Later op de dag komen nog enkele mensen langs, maar niemand gaat het geld nemen. Maar als men 's avonds gaat kijken... is het geld toch weg! Jaren later komt het uit: de boer bekent dat zijn vijfjarig zoontje onder het hout verborgen zat en ondertussen de latten van de bodem, met zijn handje het geld onder de steen vandaan haalde ! ! En dan had je de weerwolf. Het kon je gebeuren dat hij je ergens, achter heg of struik, in je nek sprong. Dan kon je hem een heel eind dragen en plots: was hij weer verdwenen. Kwaad deed hij je dus niet, maar het was toch maar een vervelende karwei zo een zwaar monster een paar kilometer te moeten dragen. Soms werd een weerwolf wel ontmaskerd. En dan bleek er achter dat ruige vel een... gewone mens te zitten, dikwijls zelfs een kennis. Dat weerwolf spelen, was iets dat ze niet konden laten, zij << moesten >> als het ware, het was een drang waaraan zij niet konden weerstaan. Het meest van al echter waren de mensen vroeger wel bang voor heksen. Als er ergens op een afgelegen plaats in het dorp een oud, vuil vrouwtje woonde, kon je best oppassen, want veel kans dat zij een heks was! Mijd haar, en leg haar zeker niets in de weg, want zij zal zich wreken. Hoe menige veestapel ging niet door een heksenvloek teloor? Hoeveel mensen werden niet, door een aanraking van een heks, aan het ziekbed gekluisterd? Hoeveel kinderen stierven niet aan een geheimzinnige ziekte, nadat een oude bedelares hen gestreeld had, of nadat zij een snoepje van een oude vrouw gekregen, hadden opgegeten? Soms konden zij nog op het nippertje gered worden, nl. door zich te laten zegenen en overlezen door een pater, als het kwaad tenminste al niet ver gevorderd was... En vaak werd je bij het werk lastig gevallen door een kat. Het gebeurde dat je haar stampte of sloeg, en dan was het geen zeldzaamheid als je 's anderendaags een vrouw uit je geburen zag rondlopen, met precies dáár een wonde, waar gij ook die kat geraakt had... geheimzinnig, niet?  Je had ook nog de vuurman, die hoog in de lucht stond en op het eerste fluitsignaal naar je toestormde. Talrijk waren de deuren en ramen waarop hij zijn vingerafdrukken - ingebrand! - achterliet... Je had ook nog ... ach, er was nog zoveel: de geesten van afgestorvenen, die geen rust vonden; spookgestalten die 's nachts over de aarde ronddwaalden; dwaallichtjes, die de late thuisganger van de rechte weg deden afdwalen: dan liep je een ganse nacht in het ronde of - erger nog - probeerde een waterduivel je in een moeras of sloot te trekken. En er was de duivel zelf, die in een of andere gedaante over de aarde rondsloop, op zoek naar mensen die hun ziel wilden verkopen. Er waren geheimzinnige plaatsen, waar je 's nachts een verzonken kasteel zag opdoemen of waar je verborgen klokken hoorde luiden, waar je het kermen hoorde van mensen, lang geleden daar verdronken, op geheimzinnige wijze... Alles samen: er was veel geheimzinnigs, veel wat niet voor rationele verklaring vatbaar leek. Nu vind je dat niet meer, nu leven wij in een tijd waarin dat allemaal spoorloos verdwenen lijkt, een tijd met veel licht, en daarvoor zijn de spoken blijkbaar gaan lopen... Zij bestaan echter nog in het geheugen van vele - vooral oudere - mensen, die het ook maar meestal van << horen vertellen >> weten. Zij hoorden het in een tijd toen de lange << uchter-avonden >> nog gevuld werden met vaak schrikwekkende vertellingen, en niet met T.V.- kijken.

X

LANAKEN (TOEN LANAEKEN) - BRASSERIE DE PIETERSHEIM

Updated

Een beeld uit een tijd waarin het bier in het Maasland nog met paard en wagen tot bij de cafés en de mensen thuis werd gebracht. Een zwaar beladen bierwagen, houten bakken vol flessen en twee stevige trekpaarden brengen ons terug naar het Lanaken en Neerharen van het begin van de twintigste eeuw. Tot aan de Eerste Wereldoorlog telde Lanaken een vijftal brouwerijen. Een belangrijke plaats in deze plaatselijke biergeschiedenis werd ingenomen door de oude brouwerij van Pietersheim. Deze oorspronkelijke banbrouwerij van de familie de Merode lag binnen het domein van Pietersheim en werd vanaf het begin van de 19de eeuw geëxploiteerd door de familie de Caritat de Peruzzis. Voor de verdeling van het bier beschikte de brouwerij over speciaal uitgeruste bierwagens. Een bekende naam daarbij was Nicolaas Vrancken uit de Waterstraat, de laatste depothouder van de brouwerij Pietersheim in Lanaken. Om zijn bierhandel nieuw leven in te blazen, kreeg hij van de weduwe de Caritat de Peruzzis verschillende materialen ter beschikking, waaronder twee bierwagens en een paard. Samen met zijn oudste zoon Lambert Vrancken trok hij vervolgens door het Maasland om cafés en particulieren te bevoorraden. Voor het zware vervoer werden stevige trekpaarden ingezet. De volgeladen bierwagen werd voortgetrokken door twee krachtige ‘Brabanders’, paarden die uitstekend geschikt waren voor het zware werk op de vaak slechte en onverharde wegen van die tijd. Ook Neerharen behoorde tot de plaatsen waar vader en zoon Vrancken hun bier leverden. De komst van de bierwagen moet destijds een vertrouwd beeld zijn geweest. Het ritmische geluid van paardenhoeven en houten wielen, samen met het gerinkel van de glazen flessen in de bakken, kondigde de bierhandelaar al van ver aan. Achter de paarden volgde de hoge wagen, zwaar beladen met de voorraad die onderweg van café tot café en van klant tot klant werd afgeleverd. Op deze foto komt die verdwenen wereld nog eenmaal tot leven: de bierwagen met zijn houten bakken, de paarden in hun zware tuig en de mannen die instonden voor de bevoorrading. Geen vrachtwagens, pallets of moderne distributie, maar paardenkracht, handenarbeid en lange ritten door het Maasland. Zo vond het bier van Pietersheim zijn weg vanuit Lanaken naar Neerharen en andere dorpen in de omgeving. Een alledaags tafereel uit een verdwenen tijd, waarin de namen Pietersheim, de Caritat de Peruzzis en Vrancken onlosmakelijk verbonden bleven met een stukje oude Lanakense brouwerijgeschiedenis.

PS: In oude bronnen kan men zowel de schrijfwijze Pietersheim als Petersheim tegenkomen. Petersheim is dus geen eenvoudige schrijffout, maar een historische spelling die vroeger daadwerkelijk werd gebruikt. Zo komt in een encyclopedische bron uit 1947 nog de benaming “heerlijkheid Petersheim” voor. Tegenwoordig is Pietersheim de algemeen aanvaarde en officiële schrijfwijze, zoals in “Burcht en kasteel Pietersheim”. Daarom gebruik ik in deze tekst consequent de benaming brouwerij Pietersheim te Lanaken, ook wanneer oudere bronnen soms over Petersheim spreken.

X

MET DE MELKBUS DOOR STORM EN WIND - HET MAASLAND IN DE JAREN 1920

2 Foto's ontworpen door Jp

In het Maasland van de jaren twintig bepaalde de rivier niet alleen het landschap, maar voor een groot deel ook het dagelijkse leven. Tussen Lanaken, Maasmechelen en Maaseik lagen langs de Maas uitgestrekte weiden, akkers en uiterwaarden. De vruchtbare Maasgronden waren waardevol voor de landbouw, maar de rivier bleef onvoorspelbaar. Hoge waterstanden, modder, harde wind en winterse overstromingen hoorden bij het leven in deze streek. Uikhoven werd bijvoorbeeld nog in 1926 zwaar door de Maas getroffen.. Voor de vrouwen op de kleine landbouwbedrijven betekende slecht weer zelden dat het werk kon wachten. Koeien moesten iedere dag worden gemolken. Wanneer dieren in verder gelegen graasweiden stonden, ging men te voet naar het vee, over onverharde veldwegen, dijken en modderige paden. De historische kaarten van het Maasgebied tonen juist in deze periode een veel kleinschaliger landschap dan tegenwoordig: weiden en akkers lagen tussen hagen, houtkanten, boomgaarden en kleine bosjes. Veel wegen waren nog onverhard. Daar zien we in gedachten de Maaslandse boerinnen, zoals op deze beelden: donkere, eenvoudige werkkleding, stevige schoenen of laarzen, een hoofddoek tegen regen en wind en in de hand een metalen melkbus of melkemmer. Hun kleding was geen zondagse dracht. Schorten, rokken en jakken werden gedragen zolang ze bruikbaar waren, hersteld wanneer dat nodig was en tijdens zwaar werk onvermijdelijk vuil en nat. De metalen melkbus werd in de eerste helft van de twintigste eeuw een vertrouwd onderdeel van het boerenbedrijf. Bij het eigenlijke handmelken was een kleinere emmer praktisch; grotere afsluitbare bussen dienden vooral om de melk te verzamelen en te vervoeren. Een boerin die met zo'n bus door de velden liep, droeg dus letterlijk een deel van de dagelijkse opbrengst van het gezin met zich mee. Langs de Maas kon die tocht bijzonder zwaar worden. De uiterwaarden waren landbouwgebied en werden vooral gebruikt als graasweiden en plaatselijk als hooiland. Tijdens hoge waterstanden konden ze overstromen. De Maas zette daarbij zand, slib en klei af en liet drassige grond en uitgesleten geulen achter. En dan kwam de wind. In het open Maasland kreeg hij vrij spel. Rok en schort sloegen tegen de benen, de hoofddoek werd steviger aangetrokken en de zware melkbus moest laag en vast worden gehouden. Op een modderig pad kon iedere stap moeilijk zijn. Toch werd doorgelopen, want achter zo'n eenvoudig dagelijks karwei zat een hele huishouding: melk om te drinken, boter en andere zuivel voor eigen gebruik en, wanneer er voldoende overbleef, melk die kon worden verkocht. Het jaar 1926 laat zien hoe kwetsbaar dat bestaan langs de rivier werkelijk was. Dat jaar brak de Maas tijdens extreem hoogwater door de dijken. Nadien werden bestaande dijken verhoogd en nieuwe winterdijken aangelegd. Ook Stokkem kende in 1929 opnieuw een zware overstroming. Deze vrouwen met hun melkbussen staan daarom symbool voor meer dan alleen het melken van koeien. Ze herinneren aan een tijd waarin het boerenleven volledig meebewoog met weer, water en seizoenen. Geen tractor die hen naar de wei bracht, geen verharde landbouwweg en geen moderne melkinstallatie die het zware werk overnam.

Storm of regen, modder of hoog Maaswater: het vee wachtte niet. De melkbus ging mee en de boerin ging op weg. Zo begon en eindigde menige werkdag in het Maasland van de jaren twintig.

X

MAASTRICHT - DE GRANDEUR VAN DE MAASTRICHTSE MAGASINS

Updated

De grandeur van de Maastrichtse magasins Geen sloffen maar pantoufles, een pince-nez (neusknijper) in plaats van een leesbril. Hazelnootpraliné haalde je bij de pâtissier, légumes bij de groenteboer en de kruidenier verkocht comestibles. Iemand met het predikaat hofleverancier noemde zich liever fournisseur de la cour. Frans was de aanbevolen taal om articles de luxe et fantaisie en andere koopwaar aan te prijzen. Om grandeur te geven aan de winkels in de Rue Grand Staat of de Place Notre-Dame.

 Winkels waren een eeuw geleden voornamelijk bedoeld voor de middenklasse en de elite, waar Frans nog de voertaal was. In de negentiende eeuw ontstonden steeds meer winkels in de stad. Hoe deftiger hoe beter. Voorheen deed men inkopen op de dagelijkse markt, waar een enorm breed assortiment in de aanbieding was. Specifieke zaken werden bij ambachtslieden thuis gekocht. Schoenen bij de schoenlapper, scharnieren bij de smid. Winkels hadden het grote voordeel dat ze dagelijks geopend waren, ook op zondag na de mis, en lange openingstijden hadden tot wel tien, elf uur ’s avonds. De nieuwe beroepsgroep van winkelmeisjes - oftewel winkeldochters - maakte lange dagen. Koffiebranderijen waren soms al ’s ochtends om vijf uur open om de kannen te vullen van werklui op weg naar de fabriek. Winkels waren aanvankelijk gespecialiseerd in een bepaald segment, zoals kleding, huishoudelijke artikelen of tabak. Fons Olterdissen beschrijft in een van zijn prozawerken het onuitputtelijke assortiment van een stoffenzaak, waar de verschillende lappen keurig aan koperen ringen aan het plafond hingen. Kattenaat voor katoenen schorten, duvelssterrek voor broeken, vloer voor gordijnen. Hij genoot van de prachtige kiekvoet met boerinnenmutsen, die een nog mooier getaleerd dan de ander. “Doezend maol sjoender es tat me ze noe mèt ene stek achter ’n kooi zuut loupe.” Rond 1900 ontstonden de eerste warenhuizen, zoals Maussen in de Wycker Brugstraat. Het was een ware revolutie. Duizenden artikelen te koop in één zaak! Van onderbroek tot zakdoek. Alleen de aparte inpakafdeling was al indrukwekkend. Maussen werd vooral veel bezocht door boeren die ’s ochtends op de Markt hadden gestaan. Ze zetten hun verdiensten meteen om in benodigde goederen. Een paar jaar later opende de Grand Bazar haar deuren op de kop van de Maastrichter Brugstraat, die pas flink was verbreed door de afbraak van een rij panden. Een even indrukwekkende en voor die tijd uiterst moderne zaak. Maar behalve de Grand Bazar en Maussen kende Maastricht de fenomenen schaalvergroting of ketens nauwelijks. Al verkocht Maison Le Matador in de Grote Staat in 1903 al louter ‘kledingstukken’ van de firma Peek & Kloppenburg. In de winkelstraten waren over het algemeen kleine familiebedrijven gevestigd, met namen die soms nog steeds in de middenstand bekend zijn, zoals Beaumont, Bams, Vossen of Frissen-Pieters. Het centrum was een eeuw geleden iets beperkter, maar de grote winkelstraten als de Grote en Kleine Staat, Munt-, Spil- en Nieuwstraat vormden toen ook al het kernwinkelgebied. Het was er een drukte van belang, want het was geen voetgangersgebied. Auto’s, fietsen, handkarren, paarden en hondenkarren raasden door de straten. Dwars door het centrum reed aanvankelijk de Omnibus, vervolgens de gastram en daarna ook nog eens een paardentram; een extra paard stond bij de steile brugopgang bij het Cörversplein gereed om de tram de helling op te trekken. De Belgische frank was in Maastricht even courant als de gulden. De bediendes werden in franks uitbetaald. Maar wisselgeld was een probleem, want buitenlands muntgeld was verboden. Bij het omwisselen met speciale pasmunten verloren de winkeliers op iedere vijf franc veertien cent. Poffen of kopen op rekening was dan ook algemeen gebruik anno 1900.

LANAKEN STATION

Updated

X

LANAKEN STATION

Updated

X

"VAN LANDBOUWMACHINE TOT WASMACHINE: MÉLOTTE EN DIRICKX BRACHTEN DE VOORUITGANG NAAR LANAKEN".

Updated

X

LANAKEN - DE PRIJSSTIER VAN HET MONTAIGNEHOF

Updated

Omstreeks de eeuwwisseling vestigden zich in Lanaken gerenommeerde paarden- en stierenkwekers. Hun vakkennis en zorgvuldig opgebouwde fokkerijen gaven de plaatselijke veemarkt een nieuwe impuls. Goede fokdieren genoten aanzien en een bekroonde stier was een bron van trots voor de boer en zijn bedrijf. Op de foto zien we zo’n prijsstier, gekweekt door boer Kallen op het Montaignehof. Het krachtige dier herinnert aan een tijd waarin de veeteelt een belangrijke plaats innam in het landelijke leven van Lanaken. Op markten en keuringen werden de beste dieren voorgesteld en beoordeeld op onder meer bouw, ontwikkeling en fokkwaliteit. Een mooi stukje Lanaker landbouwgeschiedenis, uit de tijd dat naam en faam van een boerderij nog nauw verbonden waren met de kwaliteit van haar paarden en runderen.

X

CAFÉ MAJESTIC RIEMST (VLIJTINGEN) - DE STER IN HET MIDDEN (ARTIKEL 2002)

Aan de ene kant van de muur liggen de doden van Vlijtingen voor eeuwig te rusten, aan de andere kant drinken de klanten van Griet en Giel hun pintjes. Slechts weinig zondagse kerkgangers, die niet anders kunnen dan via het kerkhof langs de Majestic passeren, gaan zonder biertje terug naar huis. Bij Griet (68) en Giel (72) zijn alle tafels, behalve die ene ronde, tegen de muur geschoven. De klanten leunen met de rug tegen diezelfde muur, de blik gericht naar de ster in het midden van het café. Soms is dat Griet, maar die kruipt na elke tapbeurt gezellig tussen de klanten en kijkt tussen het gebabbel door mee naar de andere ster, die de vloerders destijds hebben ingewerkt in het centrum van de 66 jaar oude vloer. Een Amerikaanse soldaat die tijdens de oorlog in de streek de zware gevechten meemaakte, kwam onlangs nog eens binnengesprongen. “Nothing has changed”, riep hij terwijl hij de ster fixeerde. En inderdaad: er is weinig veranderd in de Majestic sinds Bèbbe, de moeder van Griet, in 1935 de tap voor het eerst liet lopen. De eenvoudige vetplanten voor het raam zijn nieuw en de toog dateert van 1962, toen Griet de zaak overnam. De kappersstoel, die destijds in de hoek op een verhoogje stond en waarin Lom, de broer van Griet, de klanten kortwiekte, is verdwenen. Ook de houten plank met gat en de in repen gesneden kranten die het wc-papier moesten vervangen en die volgens de wat oudere klanten “letters in de onderbroek” bezorgden, werden meer dan tien jaar geleden vervangen door een moderne pot en zacht papier. Maar voor de rest bleef het café authentiek. Opvallend sober is de gelagzaal. Er hangen slechts twee affiches: een geel-zwarte voor een verkoop en een witte met de aankondiging van de volgende thuismatch van Vlijtingen VV. “Wat zou ik hier meer moeten ophangen voor die ‘ouw lui’?”, zegt Griet, die naar eigen zeggen nog nooit bier heeft gedronken. “Ze drinkt ’s nachts”, plagen Naar van Cis Schepers en Pierre van Wem van de Brek haar.

De fietsen voor het raam

Bèbbe had vijf dochters en dat lokte het mansvolk. De fietsen reikten soms van tegen het raam tot het midden van de straat, maar dat was toen nog geen probleem in het landelijke Vlijtingen. Een van die fietsen behoorde toe aan Giel. Op een zondagmorgen fietste hij vanuit Veldwezelt naar Vlijtingen omdat de pastoor een kanarievogel te koop had. Maar de pastoor was net de mis aan het doen, dus ging Giel “ne bok” drinken. Na de mis trok hij met zijn kanarie terug naar de Majestic. En daar is hij eigenlijk nooit meer echt weggegaan. Griet en Giel hebben geen kinderen, tenzij je de klanten meetelt. Die worden in de watten gelegd. “Ge krijgt alles wat hij in stock heeft”, zegt André van Mariëtte van de dikke Nele. Die “stock” bestond vroeger onder meer uit selders, andijvie en kroezelkolen uit de moestuin. Nu krijgen de klanten van Giel een snee met Herfse kaas, die hij speciaal in het nabijgelegen Wallonië gaat kopen, en soms ook wel eens spek en eieren. In de gelagzaal wordt echter alleen gedronken; wie honger heeft, moet naar de keuken.

Friettechnieker

Veel klanten van de Majestic zijn of waren bijzondere figuren – tenminste, dat zeiden ze zelf. Zo was er “Thieuke de Kantonnier”, die beweerde dat hij een knap bokser was geweest. De andere klanten hingen in het café een op het kerkhof geleende krans onder een foto van Thieuke en schreven erbij: “Thieuke was heel gelukkig. Of ‘Jef Pedal’”. Jef Pedal was een wielertoerist die wel eens langskwam en op zekere dag beweerde dat hij goed accordeon kon spelen. Dat vroeg natuurlijk om een demonstratie. Er werd een accordeon gehaald en Jef slaagde erin het café voor het eerst in zijn geschiedenis tijdens de openingsuren leeg te krijgen. Uit eerlijke schaamte kwam hij daarna nooit meer terug. Nog zo’n figuur was “Marcel de Friettechnieker”, een man die vroeger een frituur had en altijd opnieuw uitlegde hoe je de beste frieten moest maken.

Kaarten, pintjes en gendarmen

De klanten komen naar de Majestic om te kaarten. Elke avond zitten er drie tafels te kwajongen, een pintje te drinken en te “zeiveren”. Behalve op zondag. Dan komt na de hoogmis de “boerenkliek” om de problemen van de stiel te bespreken. Problemen zijn er in de Majestic nooit geweest. Toch moest de rijkswacht af en toe langskomen om orde op zaken te stellen. Zo zorgde een akkefietje tussen twee klanten die duidelijk boven hun theewater waren voor een uit de hand gelopen situatie. Het slachtoffer belde de gendarmen, die op dat moment in de Voer andere katten te geselen hadden. Alles was al lang vergeten toen de mannen van de wet ongeveer een halfuur later alsnog kwamen vragen wat er precies scheelde. “Gelukkig hebben we ze met een paar ‘bokken’ kunnen paaien,” lacht Giel. Zo bleef Café Majestic wat het altijd geweest was: een eenvoudig dorpscafé waar nauwelijks iets veranderde, waar Griet na het tappen tussen haar klanten kroop, waar verhalen sterker werden naarmate de avond vorderde en waar de vaste klanten hun vertrouwde plaats rond de ster in het midden vonden. Een café tussen kerk en kerkhof, tussen leven en dood, maar bovenal een plaats waar het oude Vlijtingen nog tastbaar aanwezig was.

X

LANAKEN - STATION 1985

Remastered

Op deze foto uit 1985 zien we de NMBS-diesellocomotief 6253 aan het station van Lanaken. De 6253 behoort tot de bekende reeks 62, een serie diesel-elektrische locomotieven die in de jaren zestig werd gebouwd door La Brugeoise et Nivelles (BN). De 6253 kwam op 12 augustus 1964 in dienst. De reeks 62 was bedoeld voor gemengd gebruik en kon zowel reizigers- als goederentreinen trekken. De locomotieven hadden een General Motors-dieselmotor van ongeveer 1.400 pk en werden jarenlang op niet-geëlektrificeerde spoorlijnen in heel België ingezet. De foto vormt een mooi tijdsbeeld van het spoorwegverleden van Lanaken: de 6253 met haar reizigersrijtuigen langs het oude bakstenen stationsgebouw, in de karakteristieke geel-groene NMBS-kleuren van die periode. Opmerkelijk is dat de 6253 vele jaren later nog steeds bestond en onder meer bij Infrabel werd ingezet.

X

LANAKEN STATION

Remastered

X

LANAKEN - JUWELIER CAENEN AAN DE KERK

Ingekleurde versie

Updated

 Inmiddels is dit huis afgebroken.

X

LANAKEN - DE SPAR WINKEL VAN MARIA EURLINGS-FRANSSEN, EEN DORPSWINKEL UIT DE JAREN VIJFTIG

Ingekleurde versie

Updated

Ingekleurde versie

Updated

Na de Tweede Wereldoorlog veranderde ook het uitzicht van onze dorpswinkels. De tijd waarin veel kruideniers hun waren nog los uit bakken, tonnen, zakken en grote voorraadbussen verkochten, begon langzaam te verdwijnen. Steeds meer fabrikanten brachten hun producten kant-en-klaar verpakt op de markt. Merken als Spar, Fort en Limburgia werden vertrouwde namen achter de winkelruit en op de schappen. Een mooi tijdsbeeld daarvan zien we op deze foto's van de Sparwinkel in de Stationsstraat. Achter de typische bakstenen gevel, met het grote rood-witte Spar-embleem boven de etalage, bevond zich een echte buurtwinkel zoals er in de jaren vijftig nog zoveel waren. De grote etalageruit werd zorgvuldig ingericht om voorbijgangers te verleiden binnen te stappen. Binnen was vrijwel iedere beschikbare centimeter benut. De schappen stonden van onder tot boven gevuld met dozen, blikken, pakken en bokalen. We herkennen onder meer Persil, Omo, Dreft en Fort: merknamen die in vele huishoudens van die tijd een vaste plaats begonnen te krijgen. Achter de toonbank stond mevrouw Maria Eurlings-Franssen. Op de prachtige interieurfoto zien we haar tussen haar koopwaar, gekleed in haar werkschort, met voor haar de snijmachine en de uitgestalde voedingswaren. Het was nog de tijd waarin de winkelierster haar klanten persoonlijk kende, de boodschappen bijeenzocht en vleeswaren en andere producten ter plaatse afwoog of afsneed. Een bezoek aan de winkel was dan ook meer dan alleen boodschappen doen. Er werd nieuws uitgewisseld, een praatje gemaakt en men wist vaak precies wat de vaste klant nodig had. Maria Eurlings-Franssen moet bovendien een bijzonder goede winkelierster zijn geweest. In de jaren vijftig werd zij vanwege haar omzet door de firma Limburgia letterlijk „in de bloemetjes gezet” als modelwinkelierster. Een mooie erkenning voor een vrouw die achter haar toonbank lange dagen maakte en mee het gezicht van de plaatselijke middenstand bepaalde. Naast haar werk in de Sparwinkel was Maria ook elders bedrijvig. Volgens de bewaard gebleven documentatie baatte zij in de Bessemerstraat een zaadhandel annex specerijenwinkel uit. Daarmee behoorde zij tot die generatie zelfstandige middenstanders voor wie werken, handel drijven en persoonlijk contact met de klant haast vanzelfsprekend met elkaar verbonden waren. De foto's vertellen ondertussen nog veel meer dan alleen het verhaal van één winkel. Ze tonen een periode waarin het winkelen fundamenteel aan het veranderen was. De oude buurtwinkel bleef nog bestaan, maar de moderne merkproducten rukten op. De houten schappen en persoonlijke bediening stonden naast kleurrijke verpakkingen en reclame van steeds grotere firma's. Het was eigenlijk de overgang van de traditionele kruidenier naar de moderne zelfbedieningswinkel en supermarkt die enkele jaren later het straatbeeld steeds sterker zou gaan bepalen. Wie vandaag naar deze volle winkelrekken kijkt, krijgt bijna vanzelf heimwee naar een verdwenen wereld. Geen eindeloze gangen of anonieme kassa's, maar een kleine winkel waar de vrouw achter de toonbank nog wist wie er binnenkwam. De Sparwinkel in de Stationsstraat was zo'n plaats: een winkel, een ontmoetingspunt en een stukje dagelijks dorpsleven tegelijk. Het gebouw zelf bleef bestaan, maar kreeg later een andere bestemming. Waar ooit de Sparwinkel gevestigd was, bevond zich volgens de bij de foto's bewaarde beschrijving later de Melrose. De winkel verdween, de tijd veranderde en ook de manier waarop mensen hun dagelijkse boodschappen deden zou nooit meer dezelfde worden. Wat rest zijn deze bijzondere beelden: de statige bakstenen gevel met het Sparbord, de rijkgevulde etalage en vooral Maria Eurlings-Franssen achter haar toonbank, omringd door de producten van haar tijd. Geen opgevoerd tafereel uit een museum, maar een blik op het echte dagelijkse leven van de jaren vijftig – toen de winkel om de hoek nog een naam, een gezicht en vooral een verhaal had.

X

LANKLAAR (TOEN LANKLAER) - HET VIERVELD

Ingekleurde versie

Updated

Een prachtig beeld uit het oude Lanklaer, toen het Vierveld nog een landelijke uithoek was van akkers, weilanden, bomenrijen en enkele grote hoeven. De oude verbinding hier liep vanuit het Maasland richting de Kempen en Genk. Het Vierveld lag in de omgeving van de Zuid-Willemsvaart, waar ook een veerpont voor de oversteek zorgde. Op de foto lijkt de tijd haast stil te staan: een onverharde weg verdwijnt tussen de bomen, terwijl een vrouw vanuit de deuropening van de grote bakstenen hoeve naar buiten kijkt. Geen auto's, geen druk verkeer — alleen het rustige landelijke Lanklaer van weleer. Het Vierveld zou later sterk veranderen. De bekende hoeve verdween uiteindelijk bij de aanleg van het industrieterrein; bronnen vermelden dat zij in 1972 werd afgebroken. Daarmee verdween een stukje van het oude agrarische landschap dat ooit zo kenmerkend was voor deze omgeving.

PS: Op de postkaart stond Het Vierfeld, maar de originele naam is en was Het Vierveld.

X

 

BOORSEM - WANDELSTRAAT JAREN '70

De Wandelstraat ligt in het oude centrum van Boorsem, niet ver van de Zuid-Willemsvaart. Dat kanaal is hier al bijna twee eeuwen een bepalend element in het landschap. De Zuid-Willemsvaart werd tussen 1823 en 1826 uitgebouwd tot de belangrijke vaarverbinding tussen Maastricht en ’s-Hertogenbosch. De omgeving van de Wandelstraat behoort tot het hoger gelegen gedeelte van Boorsem, van oudsher bekend als de Hoge Geis. Dat die naam werkelijk verbonden is met een natuurlijke hoogte in het dorp blijkt ook uit de oude geschiedenis van de Sint-Joriskerk. Bij de keuze van een plaats voor de kerk moest rekening worden gehouden met de regelmatige overstromingen van het Maasland. In de historische beschrijving wordt zelfs uitdrukkelijk vermeld dat men de kerk uiteindelijk niet op de Hoge Geis bouwde. Dat hoogteverschil was vroeger veel belangrijker dan we vandaag misschien denken. Boorsem lag immers in het landschap van de Maas, met oude Maasarmen, de Ziepbeek en lager gelegen gronden die bij hoogwater kwetsbaar waren. De Hoge Geis vormde een natuurlijk hoger en droger gedeelte van het dorp. Archeologisch onderzoek bevestigt dat Boorsem in een landschap ligt dat sterk gevormd werd door water, bodem en reliëf; vlak ten westen van het dorp loopt bovendien de Zuid-Willemsvaart. In de jaren ’70 had de Wandelstraat nog veel meer het uitzicht van een oude landelijke dorpsstraat. De bebouwing was minder dicht dan tegenwoordig en tussen de woningen lagen tuinen, erven, weiden en open stukken grond. Vanaf de hoger gelegen omgeving liep het landschap in de richting van de Zuid-Willemsvaart. Het kanaal, zijn oevers en de passerende schepen maakten toen nog nadrukkelijk deel uit van het dagelijkse leven. Ook de straatnaam vertelt iets over het verleden. De huidige Wandelstraat werd omstreeks 1949 nog Geeststraat genoemd en daarvoor of daarnaast komt ook Hoogstraat voor. Die oude benamingen passen mooi bij het beeld van dit hoger gelegen deel van Boorsem. De Wandelstraat in de jaren ’70 was dus een stukje van het oude Boorsem waar het landschap nog goed leesbaar was: de Hoge Geis als hoger gelegen dorpsgrond, de lagere Maasgronden verderop en vlakbij de Zuid-Willemsvaart. Een omgeving waar dorp, landbouw en kanaal nog veel sterker met elkaar verweven waren dan vandaag.

X

REKEM (TOEN RECKHEIM) STEENWEG TRAM STILSTAND ANNO 1920 (RECONSTRUCTIE)

Ontworpen door Jp met fictieve personen maar omgeving van een bestaande postkaart.

Rond 1920 was Rekem, op oude prentkaarten nog aangeduid als Reckheim, er heel anders uit dan vandaag. Langs de Steenweg lagen huizen en boerderijen nog tussen hagen, bomen, akkers en weiden. Het verkeer was schaars. Auto’s waren in deze landelijke omgeving nog een zeldzaamheid en het dagelijkse straatbeeld werd vooral bepaald door voetgangers, fietsers, paard en kar en het vee dat naar of van de weide werd gebracht. Een opvallende verschijning was de stoomtram. Rekem lag aan het Limburgse buurtspoorwegennet dat uiteindelijk de verbinding vormde tussen Tongeren, Lanaken en Maaseik. Dat Rekem werkelijk een halte op deze verbinding was, blijkt ook uit latere officiële dienstregelingen: tussen Lanaken en Maaseik worden achtereenvolgens Rekem, Mechelen, Eisden, Leut en Dilsen vermeld. Wanneer de tram puffend tot stilstand kwam, bracht hij even leven op de Steenweg. Reizigers stapten uit, anderen stonden klaar om hun plaats in een van de houten rijtuigen te zoeken. We kunnen ons hier een chique gekleed koppel voorstellen: de heer in kostuum en hoed, de dame in een lange jurk met haar parasol in de hand. Voor mensen die verder moesten reizen betekende de buurttram een enorme vooruitgang. Niet alleen reizigers, maar ook bagage en goederen vonden via het buurtspoor hun weg tussen de dorpen en steden. Het goederenvervoer vormde zelfs een belangrijk onderdeel van de exploitatie van de Limburgse tramlijnen. En toch bleef het oude landelijke leven gewoon naast die moderne stoomtram bestaan. Terwijl de locomotief siste en een wolk stoom boven de rijtuigen hing, kon een oude boer rustig met zijn os over de Steenweg lopen. Voor hem was er geen haast. De brede weg behoorde nog niet toe aan een onafgebroken stroom auto's. Mens, dier, kar en tram deelden dezelfde omgeving. Ook het landschap was veel groener en opener dan tegenwoordig. Hagen begrensden erven en akkers, grote bomen stonden dicht bij de weg en achter de bebouwing begon al snel het landbouwgebied. De huizen stonden minder aaneengesloten en het huidige drukke wegverkeer bestond eenvoudigweg nog niet. Zo moet Rekem omstreeks 1920 een bijzondere mengeling van twee werelden zijn geweest: de oude boer met zijn os en enkele meters verder de stoomtram, het moderne vervoermiddel van zijn tijd. Een elegant koppel stapt op voor de reis, de machinist houdt zijn tram in het oog en daarna klinkt opnieuw het puffen van de locomotief. Even later rijdt de tram verder richting Lanaken of Maaseik en keert de rust terug op de Steenweg. Alleen de boer en zijn os wandelen onverstoorbaar verder door het groene Reckheim van honderd jaar geleden.

X

BOORSEM UIKHOVEN - DUITSE KRIJGSGEVANGENEN WORDEN AFGEVOERD LANGS DE ZUID-WILLEMSVAART WOII

Updated

Boorsem–Uikhoven, september 1944. Duitse krijgsgevangenen worden onder Amerikaanse bewaking langs de Zuid-Willemsvaart afgevoerd. De opname houdt waarschijnlijk verband met de gevechten van Task Force Stokes, die op 16–18 september 1944 de smalle strook tussen de Zuid-Willemsvaart en de Maas zuiverde. Op 17 september werd zwaar gevochten rond Uikhoven, Boorsem en Kotem.

Aan de overzijde, in OUD-REKEM, is nu natuurpunt OUDE WEERD. 

Iets verderop liepen de soldaten op bovenstaande foto.

Deze informatie is gebaseerd op Amerikaanse militaire verslagen over Task Force Stokes, de 2nd Armored Division en het 99th Infantry Battalion, aangevuld met andere onafhankelijke historische bronnen.

Boorsem en Uikhoven – september 1944

In september 1944 ging de geallieerde opmars door Belgisch Limburg razendsnel. De Amerikaanse 2nd Armored Division – “Hell on Wheels” bereikte rond het midden van september het Maasland. Daarbij ontstond een militair probleem: tussen de Zuid-Willemsvaart en de Maas lag een lange, smalle strook waarin nog Duitse troepen aanwezig waren. Zolang die niet waren uitgeschakeld, konden zij de linkerflank van de Amerikaanse opmars bedreigen. Daarom werd een speciale gevechtsgroep gevormd onder luitenant-kolonel William M. Stokes Jr.: Task Force Stokes. Tot deze strijdmacht behoorden onder andere het 99th Infantry Battalion (Separate) en tanks en andere onderdelen van de 2nd Armored Division. Op 16 september 1944 begon de eigenlijke operatie om de corridor tussen kanaal en Maas schoon te vegen. Een dag later, 17 september, vonden volgens het Amerikaanse gevechtsverslag drie belangrijke gevechten plaats: bij Uikhoven, Boorsem en Kotem — in Amerikaanse documenten geschreven als Uykhoven, Boorsheim en Cothem. Vooral Uikhoven bood stevige tegenstand. De Amerikanen noteerden dat daar jonge Duitse Luftwaffe-militairen waren ingezet als grondtroepen. Hun verdedigingsstellingen waren voornamelijk naar het westen gericht. Amerikaanse tanks en infanterie wisten deze posities vanuit het zuiden te omtrekken en vervolgens te overweldigen. Daarbij werd ook een aanzienlijke hoeveelheid Duits materieel buitgemaakt. Vervolgens werd de operatie richting Boorsem en Kotem voortgezet. De Amerikanen verdeelden hun eenheden: delen van het 99th Infantry Battalion en het 66th Armored Infantry Regiment trokken op om beide dorpen en de belangrijke vernauwing van de corridor bij Mechelen-aan-de-Maas veilig te stellen. Het Amerikaanse verslag benadrukt dat die vernauwing snel moest worden bezet. Als terugtrekkende Duitse eenheden zich daar opnieuw hadden kunnen ingraven, had dat de Amerikaanse opmars aanzienlijk kunnen vertragen en waarschijnlijk meer slachtoffers veroorzaakt. Dat maakt de Duitse krijgsgevangenen op uw foto interessant. Het beeld past uitstekend binnen deze gebeurtenissen van 16–18 september 1944: Duitse militairen die na het opruimen van de weerstand in de streek Boorsem–Uikhoven onder bewaking langs de Zuid-Willemsvaart worden afgevoerd. De exacte dag en plaats waar de fotograaf stond zou ik zonder originele fotobijschrift of archiefnummer niet als absoluut bewezen voorstellen, maar 17 september 1944 is op basis van de gevechtsverslagen een zeer aannemelijke datering. Het was bovendien onderdeel van een grotere militaire operatie. De officiële Amerikaanse geschiedenis beschrijft dat Task Force Stokes in ongeveer drie dagen negen mijl oprukte en daarbij Duitse onderdelen van de 176th Infantry Division terugdrong of uitschakelde. Nadat het gebied was gezuiverd, bleven de mannen van het 99th Infantry Battalion achter om de sector te bewaken en verbinding te houden met de Britse troepen aan de andere zijde van de operationele grens.

X

GENK - OPBOUW FORD (FOTO 1963)

Updated

De geschiedenis van Ford in België begon niet in Genk, maar in Antwerpen. Vanaf 1908 exporteerde Henry Ford met succes zijn Model T naar Engeland en besliste daarop om een assemblagefabriek in Londen te bouwen. Vanuit deze vestiging werd in 1922 een Belgische afdeling in Antwerpen opgericht. Door de goede ligging dichtbij de Duitse markt, bouwden ook General Motors en Chrysler er assamblagefabrieken uit. Begin jaren 1960 werd de site te Antwerpen te klein en werd uitgeweken naar Genk. Op 24 oktober 1962 werd er de eerste steen gelegd van de nieuwe Ford-fabriek, de inhuldiging volgde in 1964. Eén van de modernste fabrieken van Europa ging van start. Er werd een nieuw hoofdstuk in de geschiedenis van de Limburgse industrialisatie geschreven. De fabriek bestond uit een perserij, wielenfabriek, carrosseriefabriek, lakkerij, assemblagefabriek, eindcontrole en een logistieke afdeling. De fabriek van de Ford Motor Company haalde een dagproductie van 600 wagens. Alles begon met de Taunus. Daarna volgden de Escort, Sierra, Transit, Mondeo, S-Max en Galaxy. Vooral de komst van de Mondeo in 1993 was een opsteker. Het model was een commerciële voltreffer waardoor de productie fors werd opgedreven. Op dat moment werkten meer dan 14.000 personen in de fabriek. Eind jaren 1990 daalde het aantal werknemers echter tot onder 10.000. In 2003 volgde een grote herstructurering, waarbij 3.000 mensen hun baan verloren. De productie van de bestelwagen Transit, die sinds 1965 in Genk werd gebouwd, verhuisde naar Turkije. Intussen ging ook de fabriek van Renault in Vilvoorde (1997) failliet, evenals de Antwerpse vestiging van Opel (eind 2010). In december 2014 viel het doek definitief voor Ford Genk en werd de productie overgeheveld naar Valencia. De sluiting was een gevolg van de overcapaciteit in Europa: minder dan de helft van de capaciteit werd benut in Genk. In totaal rolden er meer dan 14 miljoen auto’s van de band. In 2018 werd een deel van het archief van Ford Genk, in het bijzonder van de Public Relations-afdeling, overgedragen aan het stadsarchief van Genk. Dit bevat o.m. persmappen, toespraken, presentaties, correspondentie, draaiboeken, knipsels en documentatie m.b.t. de productie van Ford-voertuigen, een dossier over 25 jaar Ford Genk, het gastenboek, personeelsbladen, audiovisuele stukken (foto’s, dia’s, films en affiches) en allerhande promotiemateriaal (petten, kalenders, banners, enz.). Het stadsarchief was reeds in het bezit van archiefmateriaal dat vervat zat in enkele persoonsarchieven. In het archief van schilder, beeldhouwer en fotograaf Willy Minders werd een uitgebreide fotocollectie gevonden over de opbouw van de fabriek. Minders kreeg in 1962 de opdracht om wekelijks een fotoreportage te maken over de vorderingen van de bouwwerken van de Ford-fabriek te Genk. Ook in het archief van de gerenommeerde Genkse fotograaf Johnny Harsch werd een reeks luchtfoto’s van de fabriek teruggevonden.

X

KIENEN, MET BUSSEN VOL NAAR SMEERMAAS "CARLTON" (ARTIKEL UIT NEDERLAND)

Updated

Ze zit aan een van de lange, ruwhouten tafels in een soort reusachtige stenen schuur. Aan de lage zoldering neonlampen in kermiskleuren – rood, geel, groen. Het is tjokvol in het pretpaleis. We bevinden ons te Smeermaas, in België, vlak bij Maastricht – de bus doet er een kwartiertje over. Dit is het dus: het befaamde kiencentrum Carlton, trekpleister voor Zuid-Limburgers die er avond aan avond met bussen worden aan- en afgevoerd.

'Vannacht heb ik ervan gedroomd. Ik riep dat ik "kien" had. Toen werd ik wakker.' De Maastrichtse die ervan had gedroomd, is een van de vele honderden, misschien wel duizend. De weduwe Leida van Lieshout is 78. ''s Zondags komen de kinderen, maar door de week ga ik elke dag naar Smeermaas; kienen.' Wat blijft er immers over? 'Ik ben maar alleen; ik heb anders niets.' Zo, met een thermosfles vol koffie en een pakje boterhammen, pakt ze 's middags de bus en om een uur of half vijf doet ze al haar blijde intrede. Dan ontmoet ze daar de geestverwanten: middelbare en meer dan middelbare dames, die zich eendrachtig en hoopvol aan de lange tafels scharen, de knip openen en met een teder gebaar pasmunt voor zich stapelen – een omvangrijke uitstalling van losse centen. Iemand tovert uit een reticule een beduimeld spel kaarten tevoorschijn; het feest kan beginnen. Zo kaarten ze om geld, en om de oude dag wat gezellig door te komen. En als straks het grote spel losbarst, hebben ze een mooie plaats. Eigenlijk is Carlton een dancing. 's Zaterdags en 's zondags speelt er een bandje. Gekiend wordt er alleen op dinsdag, woensdag en vrijdag. Op de avonden waarop er in die broeikas gedanst wordt, heeft een ander plaatselijk etablissement – van B. Geelen – zijn poorten voor de kieners geopend. Zo verdeelt men er de geachte clientèle in pais en vree. De grote man van Carlton is een uitgekiende Nederlander: M. Boele, die als nachtclubeigenaar in Maastricht enige jaren geleden de bakens naar Smeermaas verzette – het heeft hem geen windeieren gelegd. Intussen druppelen de eerste kieners het walhalla binnen; wat oudere mannen, maar vooral niet meer zo jeugdige dames. Bij de ingang stuiten zij op een forse Belg. Boeles zetbaas en uitbater Jean Weytjens-Theunis, die een bak met kaarten koestert. Daar komen de gegadigden op af als vliegen op honing. Het is duidelijk: dit zijn connaisseurs, lieden die de kneepjes van het edele kienspel kennen. Dat blijkt uit alles: de blik waarmee zij het strijdtoneel overzien. Eén kaart kost 42 frank of 3 gulden (dinsdag 2 gulden). Je kunt er de hele avond op spelen. De meesten kopen er méér. Velen nemen er zelfs vijf. Dat gaat dan met een uitvoerige ceremonie gepaard. Want alle kaarten van een speler worden door hem haarfijn vergeleken om zoveel mogelijk te voorkomen dat eenzelfde getal op meer van zijn kaarten staat: dat zou de kans op 'kien' verlagen. Het is nu zeven uur. Het eerste plukje heeft reeds de boterhammen en de koffie uit de thermosflessen soldaat gemaakt. Er wordt druk frietjes gegeten. Dan komen de bussen. Het zijn er acht. Vijftig man per bus; ze hebben de cliënten alom in Zuid-Limburg opgehaald. Gratis – service van Carlton, dat daarvoor het Valkenburgse reisbureau Het Zuiden heeft ingeschakeld. Reisbureaudirecteur E. Spauwen is zelf meegekomen – néé, niet om te kienen, maar om te laten kienen. 'We brengen ze weer netjes gratis thuis ook, elke avond. Velen zijn vaste klant.' Jean Weytjens-Theunis zegt het onomwonden: 'Negentig percent van onze kieners zijn Nederlanders. Nederlanders gokken nu eenmaal liever dan Belgen, misschien wel omdat 't in Nederland niet mag.' Veel tijd heeft hij nu niet – in dichte drommen komen de autobusklanten opzetten. Kaarten kiezen is er nu niet meer bij. Het is nu een kwestie van nemen wat je krijgen kunt. De kaarten vliegen weg – honderden, duizenden. Een hele industrie drijft erop – fabriekjes die niets anders doen dan de spullen fabriceren waar ze hier om kienen. Zoals elke avond zijn er weer vijftig surprises. Ze staan allemaal op het podium van de reusachtige ruimte, die nu snel volloopt. We zien er dekens, poefs, droogkappen, hang- en schemerlampen, gitaren, tafels, stoelen, krantenbakken, bedspreien, kameelzadels, koperen kannen, fietsen, taboeretjes, tapijten en noem maar op.

ZONDAGSGELD

We schuiven aan: de schuur is vol en warm. Nog vijf minuten. Onze rechterbuurman is een 57-jarige chauffeur uit Maastricht, H. Roosevelt; hij heeft drie kaarten – negen gulden – voor zich. 'Ik doe 't al drie jaar, drie vaste avonden in de week. Ik heb niets anders te doen. Ik geef er m'n zondagsgeld aan. Ik rook niet, ik drink niet, ik doe niets – mag ik dan alsjeblieft? Er zijn er die, als ze niets gewonnen hebben, met zo'n gezicht naar huis gaan.' Hij houdt een hand onder de kin ter hoogte van de borst. 'Ik heb er in al die tijd dertien fietsen, zes spreien, zes vloerkleden en ik weet niet hoeveel schemerlampen uitgesleept. Dat heb ik allemaal aan m'n kinderen gegeven toen ze trouwden. Er is hier al twee keer een auto als prijs geweest. Toen moesten ze er een tent bijbouwen – zóveel liefhebbers waren er. En er is ook al twee maal een pony uitgegaan. Verder ameublementen, radio's, grammofoons e.d.' Obers in witte jasjes zeulen met drank en slaatjes en er is een man die voor twee kwartjes zakjes met fiches verkoopt. Daarmee kun je op je kaart de getallen bedekken die door de man op het podium worden afgeroepen. Iedereen kent hem. Matthieu zit daar, te midden van de surprises, aan een tafeltje achter een microfoon. Op het tafeltje ligt een soort dambord waarop de getallen van 1 tot 91 zijn vermeld en er staat een sigarenkistje met 90 genummerde, ronde houten schijfjes. Zo dadelijk zal Matthieu de doos gaan schudden en er telkens een schijfje uitnemen. Dan zal hij het nummer door de microfoon roepen en het schijfje op hetzelfde getal op het bord leggen. En in de zaal zullen de spelers dan dit getal op hun kaart met een fiche of een cent bedekken, net zo lang tot iemand een volle kaart heeft, ten teken waarvan de gelukkige dan in opperste vervoering uitschreeuwt: 'Kien!' – het heuglijke sein dat hij – na controle van de nummers op zijn kaart – met de surprise gaat strijken. Onze frieten consumerende overbuurvrouw, mevrouw Hubertina Vlugger, 35 jaar en ook al uit Maastricht – 'Mijn man houdt van voetballen en ik van kienen, ieder het zijne; hij heeft nu toch nachtdienst' – haalt omzichtig een (geluks)beeldje van de Heilige Gerardus uit haar met een natje en een droogje volgestouwde boodschappentas en zet dat op tafel bij haar kaarten. Er ligt reeds een medaille bij, óók met een heilige. Ze zegt: 'Van de 500 die hier komen, zijn er 400 die zo'n medaille hebben. Dat brengt geluk.' Haar woorden vinden veel instemming aan onze tafel, waar de Maastrichtse heer W. Janssen en zijn zoons Harry en Theo ook druk met heiligen aan het manipuleren zijn. Een blik in de propvolle zaal leert ons ook dat er aardig wat plaatjes met heiligen steels onder de kaarten worden geschoven – je kunt immers nooit weten. Baat 't niet, schaden zal 't ook wel niet.

KNEUTERIG

Het is nu op slag van achten. Matthieu roept iets onverstaanbaars in de microfoon. Het geroezemoes houdt op. De buurman stoot ons met zijn elleboog aan, gespannen fluisterend: 'Let op, we gaan beginnen.' Het is doodstil, iedereen lijkt in trance. 'De eerste surprise: een koperen koffiepot,' roept Matthieu. Dan pakt hij het sigarenkistje en schudt omstandig. Een gerammel van jewelste. Hij haalt er een schijfje uit en roept met luide stem in de microfoon: 'Viefenvieftig', 'Twieëntachentig', 'Viefenzeventig', 'Drei'. Tot er iemand triomfantelijk schreeuwt: 'Kien!' Dan stijgt er een massale zucht van teleurstelling op – de ontlading van een geprangd gemoed. Zo gaat het de ganse avond door: het monotone opdreunen van getalletjes in de microfoon. Het kneuterige gerammel van het sigarenkistje. De opgewekte kreet: 'Kien!', onverwijld gevolgd door een besmuikt ach-geroep van teleurgestelden – de tijd vliegt om en het wordt kaal op het podium. Pauze. De kieners verdringen zich in de hal, waar de uitbater hun kaarten ruilt. Het loopt storm: velen verwachten meer heil van andere kaarten. Het (bij)geloof is onbegrensd met zoveel heiligen. 'Maar naar de kerk gaan ze niet,' sneert Jean Weytjens-Theunis. Hij verhaalt hoe bona fide de zaak is: 'We betalen 7 percent tax. Elk artikel in ons register wordt uitgekiend, of er nu veel of weinig mensen zijn. Soms, als er weinig zijn, moeten we er flink op toeleggen. We kunnen er zo'n duizend hebben. Ook beneden, ga maar eens kijken.' We begeven ons naar een kelder, waar ze ook tafel aan tafel zitten. Het is er nog benauwder dan boven. Ook hier kun je de rook snijden. Het doet pijn aan de ogen. Uitwassen? De uitbater: 'Er zijn heel wat vrouwen die 's morgens de krant rondbrengen om 's avonds te kunnen kienen. Maar niet voor de kieners is het 't grootste gokspel, doch voor ons. Want wij riskeren een grote strop als er weinig volk is.' Maar daar ziet het niet naar uit, want zó groot is de klandizie, dat het Gemeentelijk Autobussenbedrijf Maastricht zelfs een extra bus laat lopen om de spelers 's avonds laat uit Smeermaas op te halen.

GOEIE GELD

Een paar maanden geleden vroegen Tweede-Kamerleden aan de minister van Justitie het kienen in Nederland toe te laten, want in Limburg doet haast iedereen 't, zij het dan op kienavondjes van besloten clubs, zoals fanfares en voetbalverenigingen, die hun kas willen spekken. Hoe gunstig zou het voor hun kas niet zijn als iedereen eraan zou kunnen meedoen. Daarom, minister, laat het kienen vrij! Maar zij kregen nul op het rekest. Zo moeten de verenigingen in Limburg zich in allerlei bochten blijven wringen om zoveel mogelijk zieltjes bijeen te krijgen voor het edele kienspel in besloten kring. Dat die beslotenheid daarbij wel eens in het gedrang komt, weet héél Limburg. En om van alle juridische haarkloverijen af te zijn, tijgt men daarom elke avond met zijn goeie geld in drommen naar Smeermaas, waar gekiend wordt bij het leven.

X

BOORSEM - BOORSE, MIE DÖRREP (MATHIEU OPDENACKER)

X

BOORSEM - PASTORIE SINT-JORISPAROCHIE

Ingekleurde versie

Updated

Op deze mooie opname uit de jaren ’70/’80 zien we de statige pastorie van de Sint-Jorisparochie in Boorsem. Achter het lage bakstenen muurtje ligt een gebouw dat al sinds de achttiende eeuw deel uitmaakt van het dorpsbeeld en dat nauw verbonden is met de geschiedenis van de Sint-Jorisparochie.

De pastorie werd gebouwd in 1787, kort nadat E.H. Franciscus Hubertus de la Croix pastoor van Boorsem was geworden. Hij was hier pastoor van 1784 tot 1805. Dat De la Croix daadwerkelijk betrokken was bij de bouw, kan ook met een historische bron worden gestaafd. In een akte uit 1787 staat dat pastoor Franciscus Hubertus De la Croix 3.000 gulden leende tegen 4 procent rente, waarbij uitdrukkelijk werd vermeld dat het geld bestemd was voor de heropbouw van de pastorie van Boorsem, gelegen bij de parochiekerk.

De pastoor liet bovendien letterlijk zijn naam in het gebouw achter. Boven de voordeur bevindt zich nog altijd de kalkstenen gevelsteen met het opschrift:

F.H. DELACROIX
PASTOR
IN BOERSHEIM
1787

Het oude Boersheim verwijst vanzelfsprekend naar Boorsem. Ook het bouwjaar 1787 werd in het dak verwerkt, samen met een kruis. Dat kruis kan eenvoudig een christelijk symbool zijn, al is de gedachte verleidelijk dat het tevens een verwijzing vormde naar de familienaam De la Croix, letterlijk van het kruis. Voor die laatste verklaring is echter geen historische bevestiging bekend.

Architecturaal is het gebouw bijzonder waardevol. De pastorie is opgetrokken in Lodewijk XVI-stijl en telt vijf traveeën en twee bouwlagen onder een groot zadeldak met Vlaamse pannen. De bakstenen gevel, de hoge vensters met hun omlijstingen, de kalkstenen deuromlijsting en de sierlijke smeedijzeren muurankers geven het huis zijn voorname maar toch sobere achttiende-eeuwse uitstraling. Zelfs de achtergevel werd vrijwel identiek uitgevoerd.

De betekenis van het gebouw werd later officieel erkend. Op 18 juli 1980 werd de pastorie beschermd als monument. Ook haar onmiddellijke omgeving werd diezelfde dag beschermd als dorpsgezicht wegens haar historische waarde.

Wie deze foto uit de jaren ’70/’80 bekijkt, ziet dus veel meer dan een mooi oud huis achter een tuinmuur. Men kijkt naar een stukje Boorsem dat teruggaat tot 1787, toen pastoor De la Croix hier zijn nieuwe pastorie liet bouwen. Meer dan twee eeuwen later herinneren zijn naam boven de deur, het jaartal in het dak en de oude bakstenen muren nog altijd aan die periode.

Een stille getuige van het oude Boorsem, waar bijna 240 jaar dorps- en parochiegeschiedenis in de stenen bewaard is gebleven.

X

LANAKEN (TOEN LANAEKEN) STATIONSSTRAAT (TOEN STATIESTRAAT) 1910

Ontworpen door jp op basis van een bestaande postkaart.

We schrijven omstreeks 1910. De Statiestraat van het toenmalige Lanaeken vormde stilaan een van de belangrijkste verkeersaders van het dorp. Waar deze omgeving tot ver in de 19de eeuw nog vrij schaars bebouwd was, ontwikkelde de straat zich geleidelijk tot een echte hoofdstraat. Volgens de historische inventaris maakte ze deel uit van de oude Route de Tongres à Maeseyck, de belangrijke verbinding tussen Tongeren en Maaseik.

Op deze reconstructie zien we nog het rustige Lanaeken van vóór de Eerste Wereldoorlog. Statige bakstenen burgerhuizen staan langs een straat die nog ver verwijderd is van het latere autoverkeer. Boven de daken verheft zich de kerktoren, eeuwenlang het herkenningspunt van het dorpscentrum. De Statiestraat vormde samen met de latere Koning Albertlaan de centrale as waarrond het oude Lanaken verder zou groeien.

Bijzonder beeldbepalend zijn de tramsporen die door de straat lopen. Lanaken lag aan de belangrijke weg Tongeren–Maaseik, waarover ook het buurtspoorwegverkeer zijn weg vond. Dat maakte de Statiestraat rond 1910 niet alleen een woonstraat, maar ook een verbinding waar reizigers, handelaars, boeren en goederenvervoer elkaar ontmoetten. De aanwezigheid van het tramspoor in deze omgeving is historisch gedocumenteerd.

De naam Statiestraat was bovendien niet toevallig gekozen. Verderop bevond zich het station van Lanaeken aan de spoorverbinding Hasselt–Maastricht. Het oorspronkelijke stationsgebouw dateerde al van omstreeks 1850 en onderstreepte het groeiende belang van Lanaken als verkeersknooppunt tussen Belgisch Limburg en Maastricht.

Toch bleef Lanaeken in 1910 in wezen nog een landelijke gemeente. Het grote verkeer, de industrie en de sterke uitbreiding van de bebouwing moesten grotendeels nog komen. De straat kende daardoor een merkwaardige mengeling van vooruitgang en dorpsrust: spoor en tram waren reeds aanwezig, terwijl paard en kar en voetgangers nog tot het dagelijkse straatbeeld behoorden. Pas in de loop van de 20ste eeuw zou Lanaken zijn uitgesproken landelijke karakter steeds meer verliezen.

Deze Statiestraat van omstreeks 1910 toont ons Lanaeken op een kantelpunt in zijn geschiedenis: een oud Maaslands dorp dat voorzichtig de moderne tijd binnenreed. De rails lagen er al, maar het leven volgde nog het rustige ritme van een dorp waarin bijna iedereen elkaar kende.

Een stille Statiestraat, een kerktoren boven de daken en twee glimmende tramrails die naar de verte verdwijnen — Lanaeken, toen de nieuwe eeuw nog maar pas begonnen was.