MEESWIJK - CAFÉ "OVERZET" TIJDENS DE OVERSTROMING IN 1995

Remastered

Zaterdag 28 januari 1995 — Rond café Overzet heeft de Maas het landschap overgenomen. Het bruine water omringt de gebouwen, overspoelt het terras en onttrekt de toegangsweg grotendeels aan het zicht. Alleen bomen, palen en verkeersborden geven nog aan waar het gewone leven zich afspeelde. Het café lijkt steeds dieper in het water weg te zakken: een treffend beeld van een gebouw dat door het hoogwater wordt ingesloten. Café Overzet lag in Meeswijk, op het grondgebied van Maasmechelen, vlak bij het veer naar het Nederlandse Berg aan de Maas. Het was jarenlang een halte voor wandelaars, fietsers en kajakkers. De ligging aan de rivier bepaalde zowel de aantrekkingskracht als de kwetsbaarheid van de zaak. Binnen herinnerden merktekens aan de hoogten die het Maaswater tijdens eerdere overstromingen had bereikt.  In januari 1995 werd die vertrouwde dreiging opnieuw werkelijkheid. Dertien maanden na de zware overstromingen van december 1993 kreeg vooral het Maasbekken weer te maken met uitzonderlijke wateroverlast. Het KMI beschrijft januari 1995 als een maand van overstromingen met een uitzonderlijke omvang. De foto van Overzet geeft die grote watersnood een herkenbaar, plaatselijk gezicht: een café dat normaal mensen ontving, stond nu midden in een overstroomd landschap.  Bij die omgeving hoort ook het verhaal van een helikopterongeval dat één dag vóór de opgegeven fotodatum plaatsvond. Op vrijdag 27 januari 1995, omstreeks 13.30 uur, raakte een helikopter van het type Schweizer 269C, met registratie OO-THL, tijdens een reportagevlucht een kabel en stortte in de Maas. Aan boord bevonden zich de piloot en cameraman Pierre Daniels. De vlucht diende om de overstromingen in beeld te brengen; het Nederlandse NOS Journaal berichtte diezelfde avond dat het toestel tijdens televisieopnamen voor VTM was neergestort.  Het Nederlandse ministerie van Defensie beschreef later hoe het toestel een staalkabel van een veerpont over de Maas had geraakt. De twee inzittenden konden zich uit de helikopter bevrijden en hielden zich aan een verkeersbord vast. Een Nederlandse Lynx-reddingshelikopter bracht hen in veiligheid. Volgens het ongevallenoverzicht van Helispot werden beiden met onderkoelingsverschijnselen naar het ziekenhuis in Maastricht overgebracht. Ze overleefden het ongeval.  De kabel op de voorgrond van de foto roept die gebeurtenis onmiddellijk op. Dat een veerkabel bij de crash betrokken was, is gedocumenteerd. Of juist het zichtbare kabelgedeelte op deze opname door het toestel werd geraakt, valt met de geraadpleegde bronnen echter niet met zekerheid vast te stellen. Café Overzet verdween niet tijdens de watersnood van 1995. Het bleef nog ongeveer tien jaar bestaan, maar zijn ligging in het winterbed van de Maas werd uiteindelijk doorslaggevend. In een antwoord aan het Vlaams Parlement, gepubliceerd op 25 maart 2005, bevestigde de bevoegde minister dat het pand op 8 augustus 2004 vrijwillig en in der minne was aangekocht. De uitbating mocht volgens de gemaakte afspraak tot 30 september 2005 doorgaan; de afbraak was voorzien voor de winter of het voorjaar van 2006.  De overheid wees daarbij op de blijvende risico’s. Bij hoge Maasafvoer kon het water ongeveer een meter boven de cafédrempel staan. Bescherming bij iedere nieuwe hoogwaterperiode bleef daardoor problematisch. Ook mogelijke uitspoeling bij het droogpompen en de noodzaak om voldoende ruimte voor de rivier te behouden, speelden mee. Het verdwijnen van Overzet paste in het beleid om bebouwing uit het winterbed van de Maas weg te nemen.  Het café sloot in 2005 en werd in het voorjaar van 2006 afgebroken. Vandaag bestaat het gebouw niet meer. De foto bewaart daardoor meer dan een ogenblik uit de overstromingswinter van 1995. Ze toont een verdwenen ontmoetingsplek, waarvan de geschiedenis nauw verweven was met het veer, de grens en de Maas — de rivier die bezoekers aantrok, maar uiteindelijk meer ruimte kreeg. 

X

HET VEER AAN DE HAL IN KOTEM (RECONSTRUCTIE)

Reconstructie van een kleine wat onduidelijke foto waarbij de mensen veel te slecht waren, ze zijn dus allen fictief op het veer. Voor de rest is alles prima, deze foto is ook ingekleurd.

X

TOEN DE TANK VAN KOTEM EEN MONUMENT WERD

Van een gezonken oorlogsvoertuig tot een blijvende herinnering aan de Maas

In 1977 kreeg Kotem een bijzonder monument. Een amfibievoertuig dat sinds de laatste oorlogsmaanden op de bodem van de Maas had gelegen, werd geborgen en opgeknapt. Op 3 september kreeg de Buffalo een plaats op een sokkel bij de autosnelwegbrug. Daarmee bracht het dorp ook de herinnering boven water aan de Britse militairen die hier tijdens hun opleiding een noodlottig ongeval meemaakten. 

De geschiedenis begon in de winter van 1944–1945. Kotem was al bevrijd, maar de oorlog was nog niet voorbij. Britse militairen oefenden aan de Maas met amfibievoertuigen, ter voorbereiding op de oversteek van de Rijn. Bij hoogwater bood de rivier daarvoor geschikte omstandigheden: een brede stroom, sterke stroming en moeilijk bereikbare oevers. Volgens het historische verhaal van de Provincie Limburg verliepen de voorbereidingen in het geheim en moesten enkele Kotemse gezinnen tijdelijk hun woning verlaten.  De voertuigen waarmee de soldaten oefenden, waren Buffalo’s. Het exemplaar dat later het Kotemse monument zou worden, was een LVT-4, een amfibisch rupsvoertuig van Amerikaanse oorsprong dat ook door het Britse leger werd gebruikt. De plaatselijke benaming ‘tank’ bleef hangen, al diende dit type in de eerste plaats om militairen en materieel over water en vervolgens verder over land te vervoeren. ‘Amerikaans’ verwijst hier dus naar de oorsprong van het voertuig; de bemanning in Kotem was Brits.  Tijdens een nachtelijke oefening ging het mis. De ramp wordt in de plaatselijke geschiedschrijving gedateerd op 5 maart 1945. In een later gepubliceerde brief beschreef radio-operator John Shearer hoe de motor uitviel toen de Buffalo de oever probeerde op te rijden. Het voertuig gleed terug in het water. Na een krakend geluid stroomde water naar binnen en zonk het. Shearer overleefde; zijn kameraad Philip Harding behoorde tot de slachtoffers. Over de identiteit en het lot van de overige inzittenden lopen de gepubliceerde versies uiteen.  Meer dan dertig jaar bleef de Buffalo in de Maas liggen. In 1977 vonden leden van duikclub Jaws het voertuig terug. Volgens de geschiedenis die op het monument werd vastgelegd, hielpen aanwijzingen van Jeanne Geens bij de zoektocht. De berging wordt gedateerd op 5 juni 1977. Plaatselijke ondernemingen werkten mee om het zware voertuig uit de rivier te halen. De restauratie werd uitgevoerd door Scheepswerven Sint-Barbara in Maasmechelen.  Kotem wilde de vondst bewaren. Een tankcomité zette zich in voor een monument en de Buffalo werd gereinigd, gezandstraald en geschilderd. Tijdens de tankfeesten van 3 en 4 september 1977 kreeg het gerestaureerde voertuig een centrale plaats. Bij de inhuldiging waren John Shearer en John Harding, de broer van de omgekomen Philip Harding, aanwezig. Voor Shearer betekende het ook een terugkeer naar de mensen die hem tijdens de oorlog hadden opgevangen.  Zo kreeg een stuk oorlogsmaterieel een nieuwe betekenis. De Buffalo werd een herkenningspunt voor Kotem en een tastbare herinnering aan een ongeval dat zich vlak bij het dorp had afgespeeld. Dertig jaar later volgde opnieuw een restauratie. Op 11 november 2007 werd het voertuig heringehuldigd. Daarmee bleef behouden wat de initiatiefnemers in 1977 hadden willen doorgeven: de herinnering aan de mannen achter het monument. 

X

HERBRICHT, DECEMBER 1993 - KALVEREN IN VEILIGHEID GEBRACHT

Updated

Een man draagt een kalf stevig tegen zich aan. Rechts helpen twee anderen een dier op zijn poten. Boven hun hoofden hangt een helikopter, met daaronder lange hijsbanden en een transportkooi. Op de achtergrond staat het water tot rond de huizen. Het is een bijzonder beeld uit de Maaslandse geschiedenis: de evacuatie van vee tijdens de overstroming van december 1993. De foto wordt gesitueerd bij de reddingsoperatie in Herbricht, het kleine gehucht aan de Maas bij Neerharen, in de gemeente Lanaken. Ze toont hoe mensen met vereende krachten dieren in veiligheid brengen. Terwijl de helikopter het transport mogelijk maakt, gebeurt het laatste, zware werk met de handen: vasthouden, tillen, dragen en voorzichtig neerzetten.

De Maas bleef stijgen

December 1993 was een bijzonder natte maand. In het stroomgebied van de Maas, in België en Frankrijk, viel langdurig veel regen. De zware neerslag rond 20 december deed het rivierpeil vervolgens snel oplopen. Op 22 december bereikte de Maas bij Borgharen een waterstand van 45,90 meter boven NAP. Het KNMI vermeldt voor die hoogwatergolf een maximale afvoer van ongeveer 3.120 kubieke meter water per seconde. Op tal van plaatsen liep het Maaswater het omliggende land binnen. Ook aan Belgische zijde waren de gevolgen ingrijpend. Volgens het KMI moesten in Maaseik en omgeving ongeveer 1.600 mensen hun woning verlaten. Velen brachten kerstavond door bij familie of in een opvangcentrum. De vertrouwde voorbereidingen voor Kerstmis maakten plaats voor bezorgdheid over woningen, bezittingen en dieren. Voor Herbricht was hoogwater geen onbekend verschijnsel. Het gehucht lag in het winterbed van de Maas: de ruimte die de rivier bij een grote watertoevoer kan innemen. Maar tijdens die decemberdagen werd de kwetsbaarheid van die ligging bijzonder tastbaar. Een latere bewonersgetuigenis herinnert uitdrukkelijk aan de helikopterevacuatie rond Kerstmis 1993.

Ook de dieren moesten weg

Bij een overstroming beperkt de nood zich niet tot de woningen. Waar vee gehouden wordt, moet ook voor de dieren een uitweg worden gevonden. De foto laat zien welke uitzonderlijke middelen daarvoor werden ingezet. Onder de helikopter bevindt zich een metalen transportkooi, verbonden met opvallende rode en gele hijsbanden. Rond die kooi staan verschillende helpers. Een man buigt zich over de rand, terwijl anderen de kalveren verder dragen. Het beeld maakt duidelijk dat zo’n evacuatie veel meer vroeg dan alleen een vlucht boven het water. Op de grond moesten mensen klaarstaan om de dieren op te vangen en verder te begeleiden. De reddingsbeelden bereikten destijds de televisie en bleven verbonden met de herinnering aan de zware overstromingen van de jaren negentig.

Een keerpunt voor het gehucht

De watersnood kreeg voor Herbricht een lange nasleep. Na het hoogwater van 1993 werd in 1994 een evaluatiecommissie opgericht. Uit een parlementaire bespreking van 1998 blijkt dat het verdwijnen van bebouwing uit het winterbed en de aanleg van een nevengeul toen al deel uitmaakten van de plannen voor de omgeving. De vraag hoe mensen er veilig konden blijven wonen, raakte daarmee rechtstreeks aan de toekomst van het gehucht.

X